Miska z fazowanym rantem z okresu Uruk, ok. 3400–3200 p.n.e., z Habuba Kabira South w Syrii. Plik ten udostępniany jest na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe .
Streszczenie
W górnym biegu Tygrysu i Eufratu archeolodzy napotykają dowody, które podważają konwencjonalne rozumienie wczesnego formowania się państwa jako przejścia od „egalitarnych społeczeństw na małą skalę” do „rozwarstwionych społeczeństw na dużą skalę”. Jedną z takich lokalizacji jest cmentarzysko z wczesnej epoki brązu w Başur Höyük, które przedstawia dowody na wielkie rytuały pogrzebowe – w tym „pochówki zachowawcze” i spektakularne złoża bogactw metalicznych – w egalitarnym otoczeniu na małą skalę. Kolejną zagadkową cechą tego cmentarzyska jest przewaga nastolatków w najbogatszych grobowcach. Tutaj opisujemy połączone wyniki analizy archeologicznej i antropologicznej w Başur Höyük, w tym starożytne DNA, i rozważamy wyzwania, jakie stanowią one dla tradycyjnych opisów wczesnego formowania się państwa.
Wprowadzenie
W archeologii Eurazji epoka brązu od dawna uważana jest za próg wzrostu nierówności, równoznaczny z pojawieniem się męskich elit, zorganizowanych w wodzostwa lub dynastie królewskie. Na przykład Kristiansen i Larsson w swojej książce The Rise of the Bronze Age przedstawiają początki władzy królewskiej w starożytnej Mezopotamii jako część ogólnego trendu w kierunku tworzenia państw, który obejmował rozwój miast, stymulując pojawienie się arystokracji wojowników w sąsiedniej Europie i Azji Środkowej. Jest to znana rekonstrukcja, ale w ciągu ostatnich kilku dekad archeologiczne badania terenowe w górnym biegu Tygrysu i Eufratu przyniosły wyniki, które komplikują ją na różne sposoby.
Na przykład archeolodzy od dawna utrzymują, że najwcześniejsze budynki, które można wyraźnie zidentyfikować jako pałace, pojawiają się dopiero pół tysiąclecia lub więcej po powstaniu miast, we wczesnym okresie brązu II i III, w kontekstach miejskich, takich jak Tell al-Uhaymir (starożytny Kisz), na aluwialnych nizinach południowego Iraku (np. Moorey Reference Moorey1964). Głównym odkryciem nowych prac terenowych jest przedwczesne pojawienie się struktur pałacowych w znacznie wcześniejszym okresie, w miejscach nie większych niż kilka hektarów. W szczególności, w Arslantepe na Równinie Malatya we wschodnim Türkiye, kompleks pałacowy datowany na około 3300 r. p.n.e. jest udokumentowany w środowisku pozamiejskim (Frangipane Reference Frangipane and Wicke2019), położonym z dala od najbliższych ośrodków rozwoju miast w nizinnej Mezopotamii, gdzie dowody na świecką władzę są albo znikome, albo niejednoznaczne w tym czasie (McMahon Reference McMahon2020, 308-15; Steinkeller Reference Steinkeller2017, 28-30).
W późniejszym kontekście, datowanym na około 3000 pne, pochówek zidentyfikowany jako najwcześniejszy znany „grobowiec królewski” został również zidentyfikowany w Arslantepe (Frangipane et al. Odniesienie Frangipane, Di Nocera i Hauptmann2001; Palumbi Odniesienie Palumbi, Giemsch i Hansen2021). Określenie tego grobowca jako „królewskiego” opiera się na jego spektakularnej zawartości – która obejmuje duże ilości metalowej broni i ozdób – oraz obecności pochówków pomocniczych, interpretowanych jako ofiary rytualnych zabójstw, umieszczonych na i wokół głównej komory grobowej. Takie odkrycia sugerowałyby pochodzenie królów i arystokracji wojowników na małą skalę, na demograficznych marginesach Mezopotamii, a nie w jej miejskich centrach (patrz także Frangipane Reference Frangipane2001; Reference Frangipane2017a).
Biorąc pod uwagę tego rodzaju dowody, twierdzimy, że nie jest już możliwe scharakteryzowanie wczesnego formowania się państwa w tym regionie jako jednolitego pakietu cech instytucjonalnych obejmujących miasta, biurokrację i elity dynastyczne (por. Graeber i Wengrow, Graeber i Wengrow2021, 304-13). Nowy obraz jest zdecydowanie bardziej złożony i sugeruje, że liniowa trajektoria od „egalitarnych na małą skalę” do „rozwarstwionych na dużą skalę” społeczeństw może po prostu nie istnieć. Zamiast tego najbardziej radykalne i trwałe formy nierówności – w tym charyzmatyczne formy władzy królewskiej – mogły pojawić się najpierw na małą skalę, a dopiero później zająć domenę obywatelską. Sugerujemy, że przy ponownym przemyśleniu tego procesu konieczne będzie również ponowne rozważenie związku między zmianami poświadczonymi w sferze rytualnej i politycznej.
Wcześniejsze badania dowodziły, że przejawy przemocy i nierówności w rytuałach pogrzebowych, w tym ofiary z ludzi, były ideologicznym odruchem ustaleń politycznych, służącym wspieraniu procesów stratyfikacji społecznej, poprzez mistyfikację lub replikację (patrz poniżej; a przegląd najnowszych podejść w archeologii, patrz Schwartz Reference Schwartz2017). Poniżej przedstawiamy dowody z cmentarzyska z wczesnej epoki brązu Başur Höyük w prowincji Siirt w południowo-wschodnim Türkiye (ryc. 1), które wydają się zaprzeczać takim koncepcjom. Te nowe dowody sugerują rozdźwięk między polityką w świecie rzeczywistym a spektakularnymi przejawami pozycji społecznej w sferze rytualnej. W szczególności będziemy argumentować, że relacje radykalnej nierówności są widoczne w praktykach ceremonialnych związanych z określoną podgrupą populacji (tj. nastolatkami), na długo przed tym, jak zaczęły szerzej strukturyzować stosunki polityczne w Mezopotamii.
Rysunek 1. Lokalizacja Başur Höyük na górnym Tygrysie.
Zauważamy tutaj rezonans z niedawnymi dyskusjami na temat początków władzy królewskiej w literaturze antropologicznej, w szczególności z esejem Marshalla Sahlinsa zatytułowanym „Pierwotne społeczeństwo polityczne” (Reference Sahlins2017). Jego tytuł jest grą z „The original affluent society”, w której Sahlins (Reference Sahlins, Lee and DeVore1968) słynnie odwrócił konwencjonalne rozumienie „ekonomii epoki kamienia łupanego”. Opierając się na badaniu materiałów etnograficznych dostępnych w tamtym czasie, Sahlins argumentował, że populacje ludzkie przed wynalezieniem rolnictwa cieszyły się pewnym rodzajem obfitości, opartym na łatwości, z jaką zaspokajały swoje potrzeby materialne, oraz wynikającej z tego zdolności do wypoczynku i swobody przemieszczania się. „Pierwotne społeczeństwo polityczne” stosuje podobną metodę do domeny politycznej, opierając się na pracy Arthura Hocarta z początku XX wieku. Sahlins argumentuje, że ludzkie społeczeństwa „przed państwem” nie były pozbawione władzy instytucjonalnej, ale były przesiąknięte postaciami takimi jak królowie, władcy i prawodawcy. Takie osoby były jednak „zamknięte” w sferze nadprzyrodzonej. Polityki kosmiczne poprzedzały ziemskie. Co więcej, są one prefiguracją specyficznych rodzajów hierarchii, które dopiero później stają się charakterystyczne dla ludzkich rządów:
Nawet tak zwane „egalitarne” lub „acefaliczne” społeczeństwa, w tym myśliwi, tacy jak Eskimosi czy australijscy Aborygeni, są w strukturze i praktyce kosmicznymi politykami, uporządkowanymi i rządzonymi przez bóstwa, zmarłych, mistrzów gatunków i inne takie metapersony obdarzone mocą życia i śmierci nad ludzką populacją. (Sahlins Reference Sahlins2017, 24)
Podstawowe założenie podejścia Sahlinsa będzie znane badaczom starożytnego świata. W przeciwieństwie do większości współczesnych teorii wczesnego formowania się państwa, koncepcja „pierwotnego społeczeństwa politycznego” rezonuje z narracjami politycznymi opracowanymi przez samych starożytnych aktorów, aby opisać pochodzenie ich dominujących instytucji. Na przykład mezopotamska kompozycja literacka znana jako Sumeryjska Lista Królów rozpoczyna się opisem tego, jak władza królewska zstąpiła z nieba, gdzie już istniała, do sekwencji ziemskich miast (Michalowski Reference Michalowski and Bagnall2012). Egipskie listy królów podobnie śledzą nadprzyrodzone pochodzenie monarchii, od żyjących królów poprzez serię boskich władców, których rządy są ponumerowane w długościach, które znacznie przekraczają ludzką długość życia (Wengrow Reference Wengrow2006, 133-4). Sugerujemy, że dla archeologów teoria Sahlinsa oferuje żyzny punkt wejścia do rytualnych wyrażeń rangi i autorytetu, które nabierają niezwykłych wymiarów, na długo zanim takie zasady staną się podstawą struktur zarządzania w codziennych sprawach politycznych.
Wczesnym i uderzającym przykładem tego wzorca są tak zwane „książęce” pochówki z epoki lodowcowej w Europie, które pochodzą z okresu górnego paleolitu. W miejscach takich jak Sunghir w północnej Rosji, Dolní Věstonice w Kotlinie Morawskiej i na wybrzeżu Ligurii znaleziono odosobnione pochówki pojedynczych osób i małych grup z ciałami ułożonymi w teatralnych pozach i udekorowanymi grobami. Te ostatnie obejmują wystawne kostiumy składające się z masy koralików, wyszukanej broni i symbolicznych przedmiotów wystawowych, często porównywanych do regaliów (Graeber & Wengrow Reference Graeber and Wengrow2021, rozdz. 3; Wengrow & Graeber Reference Wengrow and Graeber2015; z dalszymi odniesieniami i analizą). Takie przypadki sugerują, że warto dostosować i rozszerzyć podejście Sahlinsa do interpretacji zapisu archeologicznego.
W dalszej części rozważymy kolejny przykład z wczesnej epoki brązu na wyżynach Anatolii. Materiał, o którym mowa, pochodzi prawie w całości z kontekstów pogrzebowych i został porównany z pochówkami królewskimi w innych miejscach, w oparciu o jego spektakularną zawartość. Jednak wszystkie te dowody poprzedzają – i prawdopodobnie poprzedzają – zmiany polityczne związane z wczesnym formowaniem się państwa w tym szerszym regionie o wieki. Biorąc pod uwagę ustalone miejsce Mezopotamii w teoriach wczesnego formowania się państwa, przypadek Başur Höyük może mieć więcej niż lokalne znaczenie w badaniu użyteczności modelu Sahlinsa i przyczyniać się do debat na temat natury ewolucji politycznej człowieka.
Cmentarzysko z wczesnej epoki brązu w Başur Höyük w kontekście archeologicznym i środowiskowym
Başur Höyük można uznać za osadę „bramną” z przełomu czwartego i trzeciego tysiąclecia p.n.e., znajdującą się na przełęczy północ-południe przez otaczające ją wyżyny i łączącą bogaty w obsydian region Van we wschodnim Türkiye z równinami północnej Mezopotamii. Samo miejsce leży w basenie aluwialnym, w którym zbiegają się trzy dopływy Tygrysu – rzeki Batman, Garzan i Botan – zapewniając grunty orne i pastwiska na sąsiednich wyżynach, a także dostęp do lokalnie występujących źródeł miedzi.
Pod koniec czwartego tysiąclecia Başur Höyük był już odróżniony od sąsiednich osad nad górnym Tygrysem przez mur obronny i założenie kolonii lub placówki Uruk, w tym budynków publicznych, pieczęci administracyjnych, misek ze ściętymi krawędziami i standardowych naczyń towarowych ( Aydoğan i in. Odniesienie Aydoğan, Batıhan, Sağlamtimur, Baldi, Iamoni, Peyronel i Sconzo2022). Badanie tradycji metalurgicznych w szerszym regionie (Massimino Reference Massimino2019) sugeruje kluczową rolę Başur Höyük jako punktu tranzytowego dla dostaw miedzi i innych zasobów górskich, płynących na południe w kierunku miejskich ośrodków konsumpcji na nizinach mezopotamskich.
Po upadku międzyregionalnego systemu Uruk, między 3100 a 2800 kal. pne, Başur Höyük stało się centrum wykonywania widocznych i czasami gwałtownych rytuałów pogrzebowych. W południowo-wschodnim obszarze stanowiska znaleziono łącznie 18 grobów, składających się z kamiennych cyst, prostych dołów i grobów dołkowych z kamiennymi pokrywami, wykopanych w architekturze późnego chalkolitu (ryc. 2). W poprzednich publikacjach identyfikacja rangi społecznej na cmentarzysku z wczesnego brązu I koncentrowała się na grupie dobrze zaopatrzonych depozytów grobowych, umieszczonych w dużych kamiennych cystach. Uważa się, że są to jedne z najwcześniejszych grobowców założonych na tym stanowisku. Spośród nich trzy kamienne groby stoją samotnie (groby 1, 2, 3), a kolejne trzy zostały sparowane z pochówkami pomocniczymi (6/9, 13/14, 15/17; bardziej szczegółowy przegląd układów przestrzennych na cmentarzu i jego zawartości można znaleźć w Hassett & Sağlamtimur Reference Hassett and Sağlamtimur2018; Sağlamtimur Reference Sağlamtimur2017). To właśnie te imponujące pochówki stanowią główny przedmiot niniejszego badania.
Rysunek 2. Plan wykopalisk Başur Höyük z ponumerowanymi kontekstami cmentarzyska z wczesnej epoki brązu oraz szczegółami grobów 15 i 17 (odpowiednio w grobowcu cystowym i poza nim).
Kamienne grobowce w Başur Höyük wyróżniają się wysoką koncentracją metalowych artefaktów, w tym broni (groty włóczni i topory), a także jednoczesnym pochówkiem wielu osób w uszeregowanych układach ( Baysal& Sağlamtimur Reference Baysal and Sağlamtimur2021). Wśród tych ostatnich znaleziono dowody na celowe i brutalne zabijanie wybranych osób, które zostały umieszczone w pochówkach pomocniczych sąsiadujących z głównym grobowcem. Takie dowody obejmują wyraźne ślady śmierci w wyniku penetrującego, ostrego urazu czaszki i podobnej rany panewki stawu biodrowego, wykrytej u osób z grobu 17 (więcej szczegółów, patrz Hassett & Sağlamtimur Reference Hassett and Sağlamtimur2018; Hassett et al. Reference Hassett, Sağlamtimur, Batıhan, Laneri, Valentini, Guarducci, Palumbi and Muller2019). Ciałom umieszczonym w kamiennych grobowcach towarzyszy obfitość dóbr grobowych, starannie zmontowanych i często owiniętych w tkaniny. Wśród bardziej zaskakujących przedmiotów były setki wyszukanych, miedzianych przedmiotów odlanych w technice traconego wosku, takich jak amulety ze zwierzęcymi wierzchołkami naśladujące formę pieczęci cylindrycznych, standardy i berła, kielichy i medaliony z dołączonymi postaciami dzikich byków, kóz i ptaków (ryc. 3). W jednym przypadku cztery osoby zostały umieszczone przy ścianie cysterny, wraz z zestawem 40 kamiennych elementów do gry w kształcie zwierząt, piramid, kul i kulek ( Sağlamtimur Reference Sağlamtimur2017, rys. 16).
Rysunek 3. Wybór metalowych, miedzianych wyrobów grobowych z Başur Höyük.
Wcześniejsze próby umieszczenia Başur Höyük w szerszym kontekście (np. Hassett & Sağlamtimur Reference Hassett and Sağlamtimur2018; Hassett et al. Reference Hassett, Sağlamtimur, Batıhan, Laneri, Valentini, Guarducci, Palumbi and Muller2019) skupiły się na jego roli w pojawieniu się stratyfikacji społecznej na początku epoki brązu. Dokonano porównań ze współczesnym „grobowcem królewskim” znalezionym w Arslantepe, który leży około 400 km na zachód, a także z kurhanami na południowym Kaukazie, ponad 1000 km na północ (przez strome góry lub przez Morze Czarne), a także z chronologicznie znacznie późniejszymi grobowcami królewskimi z Ur, 800 km na południe, w Tell el-Muqayyar (patrz także Palumbi Reference Palumbi2008; Reference Palumbi, Borgna i Celka2012). Odkrycia Başur Höyük można również umiejscowić w ramach długotrwałej debaty dotyczącej związku między „pochówkiem opiekuna”, któremu towarzyszy rytualne zabijanie ludzkich ofiar, a procesem tworzenia państwa.
Jedno z ostatnich badań (Watts i in. Odniesienie Watts, Sheehan, Atkinson, Bulbulia i Gray2016) stwierdza, że ofiary z ludzi odegrały „potężną rolę w budowie i utrzymaniu rozwarstwionych społeczeństw” i że stanowi to „ogólną cechę ewolucji społecznej człowieka”. Watts i in. wykorzystują obliczeniową, filogenetyczną analizę cech kulturowych z 93 austronezyjskich grup językowych, uszeregowanych na skali integracji politycznej od „egalitarnej” do „rozwarstwionej”, aby przetestować hipotezę, że śmiertelna przemoc rytualna wspierała wzrost hierarchii politycznej na wyspach Oceanii, co prowadzi ich do stwierdzenia związku przyczynowego. „Choć może to być niesmaczne”, podsumowują, »nasze wyniki sugerują, że rytualne zabijanie pomogło ludziom przejść od małych egalitarnych grup naszych przodków do dużych rozwarstwionych społeczeństw, w których żyjemy dzisiaj«.
Przywodzi to na myśl szersze potraktowanie tematu przez Alaina Testarta ( ReferenceTestart2004a, Reference Testartb), który bada związek między rytualnym zabijaniem podwładnych w obrzędach pogrzebowych a krystalizacją władzy dynastycznej w starożytnym Egipcie, Sudanie, Chinach, Mezoameryce i innych miejscach. Testart postrzegał te brutalne, ale starannie zainscenizowane śmierci, czasami obejmujące setki ofiar, jako przejaw więzi absolutnej zależności między poddanymi politycznymi a ich panami. Co ważne jednak, zauważył on również, że relacje poddańcze podobnego rodzaju i intensywności mogą być szeroko udokumentowane w małych, zdecentralizowanych społeczeństwach, zwłaszcza w związku z niewolnictwem domowym.
Szerszy wniosek Wattsa i in. opiera się na założeniu, że kultury austronezyjskie służą jako „naturalne laboratorium do badań międzykulturowych”. Ta charakterystyka historii Oceanii i wyspiarskiej Azji Południowo-Wschodniej została poddana zdecydowanej krytyce (np. Terrell i in. Odniesienie Terrell, Hunt i Gosden1997) i pomimo ich zapewnień, że źródła etnograficzne wykorzystane w ich badaniu przedstawiają „tradycyjne” warunki społeczne, wszystkie pochodzą z okresu europejskiej misjonizacji i kolonizacji, w którym regiony te zostały włączone do światowej gospodarki. Trudno uznać je za czynniki marginalne w wyjaśnianiu zmieniających się wzorców praktyk rytualnych i ich związku z lokalnymi formami integracji politycznej.
Takie problemy podkreślają trudność w sformułowaniu jakiejkolwiek uniwersalnej teorii na temat politycznych skutków „ofiar z zachowawców” bez uprzedniego rozważenia kwestii kontekstu historycznego. Jak dotąd, najbardziej przekonujące paralele dla ustaleń z Başur Höyük pochodzą ze współczesnych poziomów w Arslantepe (np. Sağlamtimur i in. odniesienie Sağlamtimur, Batıhan, Aydoğan, Durak i Frangipane2019). Choć na różne sposoby, rozwój w obu lokalizacjach był ściśle związany z ekspansją mezopotamskich wpływów handlowych i kulturowych pod koniec czwartego tysiąclecia pne (ekspansja Uruk), z jej epicentrum w pierwszych społeczeństwach miejskich równiny zalewowej Tygrys-Eufrat, na południu. Oba stanowiska przedstawiają dowody na bardzo widoczne praktyki pogrzebowe, obejmujące budowę kamiennych grobowców cysterskich typu, który później stał się powszechny w regionach górnego Tygrysu i Eufratu (Helwig Reference Helwig, Pfälzner, Niehr, Pernicka i Wissing2012).
Co więcej, w obu przypadkach istnieją dowody na celowe zabijanie ludzkich ofiar w ramach rytuałów pogrzebowych, które obejmowały również składanie w ofierze ogromnych ilości metalowych bogactw, wyrobów z koralików, tekstyliów, żywności i napojów. Aby dać wyobrażenie o zaangażowanych ilościach: na cmentarzysku Başur Höyük znaleziono prawie 1000 metalowych przedmiotów, w tym regalia i broń starannie owinięte w tkaniny oraz około 100 000 kamiennych koralików wykonanych z wapienia, agatu, ametystu, kryształu górskiego (kwarcu), steatytu, azurytu, fajansu i innych muszli morskich (Baysal & Sağlamtimur Reference Baysal and Sağlamtimur2021). Wraz z podobnie eklektycznym zestawem ceramiki ( Batıhan & Aydoğan Reference Batıhan and Aydoğan2019), znaleziska te pokazują stały dostęp do sieci handlowych w następstwie ekspansji Uruk, czerpiąc materiały i wpływy z Kaukazu, Iranu i nizin mezopotamskich (Sağlamtimur et al. Reference Sağlamtimur, Dardeniz and Baysal2023).
Başur Höyük i Arslantepe to małe formacje tellowe, zajmujące nie więcej niż kilka hektarów. Oba leżą wzdłuż południowych krańców zróżnicowanej topograficznie strefy rozciągającej się od dolin rzek Kura i Araxes – w Gruzji, Armenii i Azerbejdżanie – do źródeł Tygrysu i Eufratu: obszarów bogatych w źródła metali i minerałów, w tym złota, srebra, miedzi, obsydianu i wysokiej jakości drewna. Mimo niewielkiej skali, oba miejsca były wyraźnie regionalnymi centrami lub węzłami o długiej żywotności, położonymi na naturalnych punktach tranzytowych między bogatymi w zasoby wyżynami na północy a zurbanizowanymi nizinami na południu, gdzie takie zasoby były bardzo poszukiwane.
Na znacznych wysokościach – Arslantepe znajduje się 1000 m, a Başur Höyük 540 m nad poziomem morza – oba prawdopodobnie doświadczyły wyraźnych sezonowych zmian w obecności i użytkowaniu przez ludzi. Obejmuje to okresy, w których rozproszone i mobilne grupy zbiegały się do nich z okolicznych dolin i równin, co sugerują powiązane zespoły fauny (Frangipane Reference Frangipane2014; Porter Reference Porter2012a). Odkrycia te są zgodne z analizą stabilnych izotopów, przeprowadzoną niedawno na szczątkach ludzkich z cmentarzyska Başur Höyük. Stosunki izotopów strontu i ołowiu, pochodzące z zębów i kości osób związanych z kamiennymi grobowcami cyst, wyraźnie różnią się od tych z otaczającej geologii. Wynika z tego, że ludzie ci spędzili większość swojego życia gdzie indziej, poza okolicą ich ostatecznego miejsca spoczynku (Pilaar Birch i in. Referencje Pilaar Birch, Moss, Sağlamtimur, Wengrow i Hassettforthcoming).
„Królewskie pochówki” nie na miejscu? Porównanie Arslantepe i Başur Höyük
Dzięki swojej długiej sekwencji Arslantepe oferuje wyjątkową diachroniczną perspektywę na przemiany zachodzące we wschodniej Anatolii między późnym czwartym a wczesnym trzecim tysiącleciem pne. Szczególne znaczenie ma wspomniane wcześniej odkrycie kompleksu pałacowego datowanego na późniejszą część czwartego tysiąclecia. Budynek, o którym mowa, zajmuje powierzchnię 4000 metrów kwadratowych z salą audiencyjną i pomieszczeniami do przechowywania, przygotowywania żywności i administracji. Wytworzono w nim również zestaw precyzyjnie wykonanych mieczy i grotów włóczni. Rozbudowa pałacu między 3300 a 3100 r. p.n.e. spowodowała zmniejszenie ogólnej populacji Arslantepe, ponieważ ludzie rozproszyli się – z dala od nowej instytucji – na otaczającą równinę. Jego koniec wydaje się być nagły i gwałtowny.
Co ciekawe, pojawienie się około sto lat później „królewskiego grobowca” w Arslantepe zbiega się z okresem, w którym większość śladów architektury z cegły mułowej zniknęła, wraz z dowodami na ceramikę i administrację wykonaną na kole, ustępując miejsca bardziej efemerycznej tradycji budowlanej wykorzystującej drewno, wattle i daub (Frangipane Reference Frangipane2014; Frangipanei Wicke2019; Frangipane & Erdal Referencje Frangipane, Erdal, Meller, Risch, Alt, Bertemes i Micó2020). Opierając się na pojawieniu się nowych form kultury materialnej, archeologiczne przeglądy tego „post-pałacowego” okresu opisują wchłonięcie Arslantepe i wschodnich wyżyn Anatolii do znacznie szerszej strefy wpływów Kura-Araxes, z jej środkiem ciężkości na północnym wschodzie, między Morzem Czarnym i Kaspijskim (Wilkinson Reference Wilkinson2014).
Uważa się, że wraz z upadkiem ośrodków regionalnych sezonowa mobilność – wynikająca z mieszanej gospodarki rolno-pasterskiej – stała się bardziej widoczną cechą działalności człowieka w całym regionie, w tym znaczącym elementem sezonowego wypasu opartego na wypasie owiec i kóz (Iacumin i in. Odniesienie Iacumin, Restelli, Macrì i Di Matteo2021; por. Renette Odniesienie Renette2018). Maurer (Odniesienie Maurer2024) oferuje dowody z badań stabilnych izotopów na poparcie tej rekonstrukcji (por. Batiuk i in. Odniesienie Batiuk, Rothman, Samei i Hovsepyan2022), zauważając jednocześnie znaczne zróżnicowanie wzorców mobilności, które odzwierciedlają różne możliwości lokalnych siedlisk w szerszej sferze kulturowej Kura-Araxes. Zamiast „pasterskiego nomadyzmu”, sugeruje ona równowagę między pasterstwem a osiadłym trybem życia opartym na uprawie roli, w tym sezonowe przemieszczanie się ze stabilnej bazy wioski.
Paradoksalnie więc to nie do okresu pałacu, ale do tej późniejszej, skromniejszej i przejściowej fazy okupacji Arslantepe należy „królewski grobowiec”. Z bogatym zestawem ofiar zdobiących ciało dorosłego mężczyzny w wieku 30-40 lat – i czterech nastolatków w wieku od 12 do 16 lat, ułożonych nad grobowcem – „królewski grobowiec” znajduje się zatem niewygodnie w szerszym kontekście archeologicznym. Chociaż czasami dokonywano porównań z tradycjami pochówku kurhanowego, na północnym Kaukazie leżą one daleko, a na obszarze między nimi – określonym przez dreny rzek Kura i Araxes – praktyki pogrzebowe są konsekwentnie interpretowane jako wyrażające wartości zbiorowe i egalitarne, a nie indywidualną rangę lub status (np. Palumbi Reference Palumbi2008). W rzeczywistości tradycja kulturowa Kura-Araxes (lub wczesnego Zakaukazia) jest bardziej ogólnie postrzegana przez archeologów jako wyrażająca płaską strukturę społeczną, różnie opisywaną jako egalitarna, kolektywistyczna lub zorientowana na krewnych, z odpowiednim brakiem dowodów na ufortyfikowane osady, działania wojenne lub stratyfikację (np. Wilkinson Reference Wilkinson2014).
Więc co się dzieje? Jak dokładnie królewski grobowiec pasuje do tego szerszego środowiska i jak to wpływa na nasze postrzeganie go jako „królewskiego”? Jedną z możliwości jest to, że mamy tu do czynienia z podwójnymi strukturami społecznymi, rodzajem zdefiniowanym dawno temu przez Marcela Maussa i Henri Beuchata w badaniu Eskimosów, a ostatnio omówionym przez Wengrowa i Graebera (Odniesienie Wengrow i Graeber2015) w odniesieniu do przykładów archeologicznych, w tym „książęcych” pochówków Europy epoki lodowcowej (także Graeber i Wengrow Odniesienie Graeber i Wengrow2021, 106-11). W takich przypadkach to samo społeczeństwo może rutynowo przełączać się między egalitarnymi i hierarchicznymi ustaleniami, często sezonowo, synchronicznie z oscylacjami wielkości i gęstości grup ludzkich. Sezonowe wahania o różnym zakresie i tempie mogą wynikać z szerokiej gamy działań ekologicznych, od polowań na grubą zwierzynę po wędrówki ryb anadromicznych, a nawet transhumantyczne pasterstwo, które najprawdopodobniej praktykowali mieszkańcy stanowisk Kura-Araxes (por. Jones Reference Jones2005).
Może to pomóc wyjaśnić pewne zagadkowe cechy rozwoju Arslantepe, od późnego czwartego do wczesnego trzeciego tysiąclecia pne. Wydaje się, że po demontażu infrastruktura pałacowa poziomu VIA nie zniknęła tak po prostu. Zamiast tego niektóre aspekty jego wewnętrznej struktury i kultury materialnej zostały zachowane jako centrum epizodycznych rytuałów, w tym wystaw pogrzebowych związanych z „królewskim grobowcem” poziomu VIB. Widoczność metalicznego bogactwa w „królewskim grobowcu” może być zatem bardziej wiarygodnie interpretowana, nie jako wskazująca na ogólny wzrost poziomu nierówności, ale raczej na społeczną praktykę „zamykania” lub zamykania bogactwa – w tym dużych zestawów śmiercionośnej broni, owiniętych w tkaniny – w kontekstach rytualnych, gdzie nie można go już mobilizować jako źródła władzy wśród żywych.
W serii badań Anne Porter (Porter2012a, Porter, Porter i Schwartzb) zakwestionowała identyfikację grobowca Arslantepe VIB jako pochówku królewskiego. Zauważa ona, że pochówki pomocnicze nastolatków, znalezione na dachu kamiennego grobowca, tworzą dwie przeciwstawne pary lub „bliźniaki”, odzwierciedlając się nawzajem wzdłuż osi zmienności, które odnoszą się do wieku (dwie osoby w wieku od 12 do 14 lat w porównaniu z dwiema w wieku od 16 do 18 lat), historii życia (dwie z dowodami nawracających chorób dziecięcych i urazów głowy i kończyn w porównaniu z dwoma bez) oraz dramatycznych zmian w zwłokach (dwa są kompletne, a dwa pokazują tylko połowę szkieletu obecnego od pasa w górę). Porter sugeruje konstrukcję starannie przygotowanego pogrzebowego tableau, w którym zmarły wcielił się w role zgodne z inwentarzem nieziemskich lub mitycznych istot: „metapersons”, w terminologii „pierwotnego społeczeństwa politycznego” Sahlinsa.
W tym miejscu możemy rozważyć miejsce młodzieńczej potencji, bliźniąt i bliźniaków jako kluczowych tematów w późniejszych narracjach mezopotamskich (zwłaszcza w eposie o Gilgameszu), a także konflikt międzypokoleniowy między młodymi i starszymi (np. w Enuma Elisz) oraz genezę władzy królewskiej w powstaniu młodych przeciwko starym (o czym patrz Harris Reference Harris2000, 39, 74). Barbara Helwig (Helwig, Pfälzner, Niehr, Pernicka i Wissing2012) podnosi intrygującą możliwość, że podobne tropy mogą być stosowane w praktykach pogrzebowych wczesnej epoki brązu I-II na górnym i środkowym Eufracie, na długo przed tym, jak znalazły się w literaturze klinowej. Helwig postrzega najbogatsze z tych grobowców – które mają pewne cechy formalne z tymi z Başur Höyük – jako rytualne upamiętnienia istot przodków związanych z założeniem linii dynastycznych, poprzedzające i zwiastujące „wiek bohaterów” opisany w późniejszych opowieściach.
Możliwość „piętrowego” odkładania w kontekście skomplikowanych rytuałów pogrzebowych jest zgodna z nieco późniejszą grupą pochówków (grób 10) w Başur Höyük, obejmującą inhumację sześciu dorosłych osób ułożonych w symetryczną formację „łańcucha stokrotek” oraz z umieszczeniem dystalnej kości łokciowej ze skrzydła orła przedniego w małym grobie cystowym (grób 11: Hassett i in. Hassett, Sağlamtimur, Batıhan, Laneri, Valentini, Guarducci, Palumbi i Muller2019, 70; por. legenda o Etanie). Co może to oznaczać dla naszego szerszego zrozumienia cmentarza w Başur Höyük? Aby odpowiedzieć na to pytanie, rozszerzyliśmy naszą analizę o starożytne DNA i kryminalistyczne badanie ludzkich szczątków, wraz z interpretacją kultury materialnej z kamiennych grobowców cyst.
Dowody na „zestawy wiekowe” w zapisie archeologicznym?
Podobnie jak „królewski grobowiec” w Arslantepe, bogato zdobione grobowce Başur Höyük niezręcznie mieszczą się w szerszym środowisku społecznym (por. Frangipane Reference Frangipane, Stockhammer i Maran2017b, 181). W oparciu o powiązaną kulturę materialną, zwłaszcza ceramikę (ryc. 4), środowisko to wydaje się najbliższe sferze interakcji Niniwitów, sięgającej od drenażu Khabur na zachodzie po pagórkowate zbocza Zagros na wschodzie. Podobnie jak w przypadku wzorca Kura-Araxes na północy, Niniwa 5 jest zwykle charakteryzowana jako faza politycznej decentralizacji i zmniejszonej złożoności społecznej w północnej Mezopotamii. Wzorce osadnictwa obejmują rozproszone wioski lub małe miasta, połączone z sezonowym sezonowym wypasem, w którym część lokalnej populacji regularnie przemieszczała się ze swoimi stadami między stepami, podgórzem i równinami zalewowymi (np. Akkermans i Schwartz, Akkermans i Schwartz2003, 211-32; Rova i Weiss , Rova i Weiss2003; Ur , Ur2010; Wilkinson i in. , Wilkinson, Philip i Bradbury2014, 80).
Rysunek 4. Ceramika Ninevite 5 z zespołów grobowych w Başur Höyük.
To prowadzi nas do być może najbardziej intrygującego aspektu kamiennych grobowców w Başur Höyük: profilu wiekowego osób pochowanych w nich lub zgrupowanych wzdłuż ich wejść. Na podstawie fuzji szkieletów i uzębienia zidentyfikowano ich głównie jako nastolatków w wieku od 12 do 16 lat. Na przykład szacuje się, że dwie osoby pochowane w bogato wyposażonym kamiennym grobie (grób 15: ryc. 2, po prawej) miały 12 lat (+/- 9 miesięcy) w chwili śmierci, podczas gdy osiem pochówków pomocniczych stłoczonych przy wejściu do grobu 17 miało od 12 do 18 lat (Hassett & Sağlamtimur Reference Hassett and Sağlamtimur2018, 645, tabela 1). Jeden, jak wspomniano, przedstawia dowody na penetrujące uderzenie w głowę jako przyczynę śmierci (Hassett & Sağlamtimur Reference Hassett and Sağlamtimur2018, 646-7, rys. 5). Grób 15 zawierał oszałamiające ilości wyrobów metalowych, w tym elementy wspólne dla „królewskiego grobowca” Arslantepe, takie jak szpilki tekstylne i ponad 100 grotów włóczni.
Wszystkie ciała związane z tym wielkim rytuałem pogrzebowym były ubrane w wyszukane kostiumy, ozdobione nielokalnymi materiałami, z których przetrwały tylko związane z nimi paciorki i fragmenty tkanin, wraz z metalowymi szpilkami mocującymi, z których niektóre osiągnęły ogromne rozmiary dla człowieka noszącego (ponownie, być może, wskazując na jakąś rolę lub status bardziej niż ludzki; por. de Polignac Reference de Polignac1995, 15, na temat przejścia skali od przedmiotów użytkowych do „wotów” przeznaczonych dla nadludzkich aktorów). Badanie paciorków ujawnia wyraźne różnice w traktowaniu osób w kamiennym grobowcu i poza nim. Ci pierwsi nosili indywidualne ozdoby wykonane z szerokiej gamy kolorowych materiałów, podczas gdy ci drudzy wydają się nosić standardowe mundury ze zdobionymi panelami, złożonymi z czarno-białych pastylek, przyszytych do pasa lub płaszcza (ryc. 5; i patrz Baysal & Sağlamtimur Reference Baysal and Sağlamtimur2021).
Rysunek 5. Kontrastujące zespoły paciorków związane z pochówkami wewnątrz (grób 15) i na zewnątrz (grób 17) grobowca cystowego.
Wiele pozostaje niejasnych co do natury tych depozytów i rytuałów, które dały im początek, ale jedną rzeczą, którą możemy już stwierdzić, jest to, że identyfikacja Başur Höyük jako miejsca „królewskiego” lub „elitarnego” cmentarza jest przedwczesna. Wydaje się to również dość nieprawdopodobne, biorąc pod uwagę szersze otoczenie archeologiczne cmentarza i to, co można wywnioskować o jego kontekście społecznym. Jeśli już, sugeruje to głęboki rozdźwięk między skrajnym rozwarstwieniem jednostek społecznych poświadczonym w sferze rytualnej – zwłaszcza w rytuałach pogrzebowych, ale być może także w innych systemach rankingowych związanych z działalnością grup młodzieżowych – a bardziej egalitarnym charakterem codziennych stosunków społecznych, o czym świadczą współczesne pozostałości miejsc zamieszkania należących do tej samej populacji.
Aby rzucić światło na ten problem, staraliśmy się dowiedzieć więcej o biologicznych relacjach między osobami pochowanymi w kamiennych grobowcach. Biorąc pod uwagę ich charakterystyczne profile wiekowe, wydaje się możliwe, że grupa ta była zjednoczona przez coś innego niż bliskie pokrewieństwo – na przykład poprzez tworzenie uszeregowanych „zestawów wiekowych” (różnie nazywanych również „klasami wiekowymi”, „społeczeństwami wiekowymi”, „klasami wiekowymi” lub „grupami wiekowymi”) w rodzaju, który kiedyś fascynował antropologów społecznych (np. Kertzer Reference Kertzer1978). Sugestia ta znajduje wstępne poparcie w wynikach analizy starożytnego DNA, które zostały przedstawione tutaj po raz pierwszy (patrz Dodatek uzupełniający 1, Tabela 2). Ogólnie rzecz biorąc, zachowanie DNA z wczesnych faz cmentarza było zbyt słabe do modelowania ADMIXTURE.Footnote1 Jednak testowanie pokrewieństwa biologicznego między sześcioma lepszymi próbkami (przy użyciu READ i KIN) wykazało uderzająco negatywne wyniki, bez połączenia w obrębie dwóch lub nawet trzech stopni między sparowanymi próbkami.
Na tej podstawie kuszące jest rozpoczęcie spekulacji na temat istnienia męskich kultów wojowników lub grup inicjacyjnych (Männerbünde: Völger & Welck Reference Völger and Welck1990) u zarania epoki brązu. Należy jednak zauważyć, że oznaczenia płci – obecnie zweryfikowane przez analizę chromosomów, również przedstawione – pokazują mieszankę mężczyzn i kobiet, a być może nawet przewagę kobiet we wczesnych fazach cmentarza w Başur Höyük, bez wyraźnej korelacji między płcią biologiczną a pozycją w zespole grobowym (dodatek uzupełniający 1, tabela 1). Mając na uwadze te zastrzeżenia i podsumowując to badanie, można sformułować kilka bardziej ogólnych punktów.
Po pierwsze, chcielibyśmy zauważyć, że okres dojrzewania jest zaniedbywanym tematem w badaniach archeologicznych. Rzadkie wyjątki obejmują ostatnie prace Jennifer French i April Nowell (Reference French and Nowell2022; Nowell & French Reference Nowell and French2020), które zauważają, że okres dojrzewania jest etapem rozwoju unikalnym dla ludzkiego życia i często stanowi kluczową arenę eksperymentów społecznych, w tym rozprzestrzeniania się nowych technologii i instytucji. Mogą one obejmować formy rywalizacji międzygrupowej, przemocy i poświęcenia. Czy moglibyśmy zatem rozważyć, czy nowe ustalenia polityczne – odzwierciedlające wewnętrzną dynamikę późniejszych dynastii, rządzonych przez charyzmatycznych królów – miały swoją genezę w rytualnych stowarzyszeniach młodzieży lub grup wiekowych, w społeczeństwach nieuporządkowanych lub tylko luźno uporządkowanych, na długo przed tym, jak takie ustalenia „wybuchły” na szerszej arenie ludzkich spraw politycznych?
Na razie musi to pozostać wstępną hipotezą. Przynajmniej jednak dowody z Başur Höyük sugerują, że powinniśmy włączyć takie pytania do naszej interpretacji rozwoju społecznego i politycznego na początku epoki brązu, obok bardziej znanych archeologicznych tematów biurokracji, urbanizacji i tworzenia państwa.
Wnioski i nowe pytania dotyczące nierówności
Jeśli naszym głównym celem jest zrozumienie powstania potężnych państw dynastycznych w szerszym regionie Mezopotamii w trakcie wczesnej epoki brązu, to być może dotarliśmy – poprzez Başur Höyük i Arslantepe – do nowego punktu wyjścia. Zamiast próbować wtłoczyć nasze dowody w hipotetyczną sekwencję ewolucji społecznej człowieka, od egalitarnych form na małą skalę do stratyfikowanych form na dużą skalę, czy moglibyśmy zamiast tego zacząć formułować nowe pytania dotyczące nierówności, które są ściślej powiązane z chronologicznym i przestrzennym wzorcem zapisu archeologicznego?
Jak zauważyliśmy na początku tego artykułu, jedno z takich pytań – postawione po raz pierwszy przez Arthura Hocarta (Hocart1927) i ożywione przez Marshalla Sahlinsa (Sahlins2017; także Graeber i Wengrow , Graeber i Wengrow2021) – można wyrazić w następujący sposób: jeśli relacje radykalnej nierówności zaczęły się w domenie istot z innego świata, rytualnych metapersonów i wielkich ceremonii dla zmarłych, to w jaki sposób takie relacje uwolniły się z ich instytucjonalnych klatek i stały się strukturą codziennych spraw politycznych wśród żywych? Lub, mówiąc w kategoriach sumeryjskiej listy królów, jak i dlaczego władza królewska „zstąpiła z nieba” w pierwszej kolejności? Sto lat po Hocarcie możemy teraz zacząć badać to pytanie, korzystając z dowodów archeologicznych. Co równie ważne, możemy zobaczyć, że jest to właściwe pytanie.
Przyjęcie nowego paradygmatu jest ekscytujące, ale także trudne. Wydaje się, że w przyszłości archeolodzy starający się zbadać korzenie wczesnego formowania się państw będą musieli badać ewoluujące powiązania między rytuałem, polityką i skalami interakcji międzyludzkich, bez zakładania, że już rozumiemy kształt układanki, którą próbujemy rozwiązać.
Materiały uzupełniające
Dodatek uzupełniający i tabele można znaleźć na stronie https://doi.org/10.1017/S0959774324000398.
Podziękowania
Badania przedstawione w tym artykule zostały sfinansowane z grantu badawczego AHRC (AH/R00353X/1), „Radykalna śmierć i wczesne tworzenie państwa na starożytnym Bliskim Wschodzie”. Autorzy z wdzięcznością dziękują za wsparcie AHRC i UKRI, a także za ich rady i wkład, członkom rady doradczej naszego projektu: Rogerowi Matthewsowi (Reading University), Susan Pollock (Free University, Berlin), Mike’owi Parker-Pearsonowi (UCL) i Danielle Antoine (British Museum). Pragniemy również podziękować zespołom Research/Scientific Computing w The James Hutton Institute i NIAB za zapewnienie zasobów obliczeniowych i wsparcia technicznego dla „UK’s Crop Diversity Bioinformatics HPC” (grant BBSRC BB/S019669/1), którego wykorzystanie przyczyniło się do uzyskania wyników przedstawionych w niniejszym manuskrypcie.
Przypisy
1. Modelowanie ADMIXTURE było możliwe tylko na jednej próbce ludzkiego DNA z nieco późniejszego kontekstu w Başur Höyük. Próbka pochodzi od dorastającego osobnika (SK1096/SB710), sklasyfikowanego jako „kobieta” na podstawie analizy chromosomalnej i znalezionego w kontekście masowego pochówku datowanego na 14C na około 2880 pne. Wykazuje przynależność genetyczną do innych populacji anatolijskich z wczesnej epoki brązu (np. z Devret Höyük: Lazaridis et al. 2022; Titris Höyük: Skourtanioti et al. 2020; i Oylum Höyük), a także osoby z Tell Atchana datowane na środkową późną epokę brązu, z których wszystkie mają trzy typy przodków oznaczone jako „anatolijski neolit”, „irański neolit” i „wschodni łowca-zbieracz”. Być może warto w tym kontekście zauważyć, że Başur Höyük mieści się w hipotetycznym obszarze brakującego ogniwa demograficznego między genetycznym i językowym pochodzeniem zachodniej Azji i eurazjatyckiego stepu (niedawno nazwanego „Proto-Indo-Anatolian” przez Lazaridis et al. 2022). Jeśli można powiedzieć, że formacja językowa podąża za szerszymi wzorcami rozwoju kulturowego, należałoby dojść do wniosku – na podstawie dowodów Başur Höyük i szerszego regionu Górnego Tygrysu – że to „brakujące ogniwo” było nie tyle odrębną populacją, co procesem trwałej interakcji między grupami o różnym pochodzeniu (por. Heggarty i in. 2023). Chcielibyśmy podkreślić kontrast między hipotetycznymi rozkładami populacji i grup językowych, opartymi na dostępności starożytnych danych genomicznych (które w większości przebiegają wzdłuż osi północ-południe między wschodnią Anatolią, Kaukazem i stepem pontyjskim) a dowodami archeologicznymi w regionie Górnego Tygrysu, wskazującymi równie silnie na powiązania z Iranem i nizinną Mezopotamią. Obecne rekonstrukcje wczesnych szlaków migracyjnych i dystrybucji protojęzyków w szerszym regionie (np. Lazaridis i in. 2022) mogą zatem odzwierciedlać możliwości różnych zestawów danych, a także realia dawnych kontaktów i wymiany kulturowej.
Odniesienia
Akkermans, P.M.M.G. & Schwartz, G.M.. 2003. The Archaeology of Syria: From complex hunter-gatherers to early urban societies (ca.16,000–300 BC). Cambridge: Cambridge University Press.Google Scholar
Aydoğan, İ., Batıhan, M. & Sağlamtimur, H., 2022. On the edge of Mesopotamia: the presence of Uruk and Uruk-related material culture in the Upper Tigris region, in Late Chalcolithic Northern Mesopotamia in Context, eds Baldi, J.S., Iamoni, M., Peyronel, L. & Sconzo, P.. Turnhout: Brepols, 165–78.Google Scholar
Batıhan, M. & Aydoğan, İ., 2019. A brief overview of the socioeconomic dynamics of the Upper Tigris region during the third millennium BC. Arkeoloji Dergisi 24, 65–80.Google Scholar
Batiuk, S., Rothman, M., Samei, S. & Hovsepyan, R., 2022. Unravelling the Kura-Araxes cultural tradition across space and time. Ancient Near Eastern Studies 59, 239–329.Google Scholar
Baysal, E.L. & Sağlamtimur, H., 2021. Sacrificial status and prestige burials: negotiating life, death, and identity. American Journal of Archaeology 125(1), 3–28.CrossRefGoogle Scholar
de Polignac, F., 1995. Cults, Territory, and the Origins of the Greek City-State. Chicago/London: University of Chicago Press.Google Scholar
Frangipane, M., 2001. The transition between two opposing forms of power at Arslantepe (Malatya) at the beginning of the 3rd millennium. Tüba-Ar 4, 1–24.CrossRefGoogle Scholar
Frangipane, M., 2014. After collapse: continuity and disruption in the settlement by Kura-Araxes-linked pastoral groups in Arslantepe-Malatya (Turkey). New data. Paléorient 40(20), 169–82.CrossRefGoogle Scholar
Frangipane, M., 2017a. Different trajectories in state formation in Greater Mesopotamia: a view from Arslantepe (Turkey). Journal of Archaeological Research 26(3), 3–63.CrossRefGoogle Scholar
Frangipane, M., 2017b. The role of metallurgy in different types of early society in Mesopotamia and eastern Anatolia, in Appropriating Innovation: Entangled knowledge in Eurasia, 5000–1500 BC, eds Stockhammer, P.W. and Maran, J.. Oxford/Philadelphia: Oxbow, 171–83.CrossRefGoogle Scholar
Frangipane, M., 2019. The secularization of power: a precocious birth and collapse of a palatial system at Arslantepe (Malatya, Turkey) in the 4th millennium BC, in Der Palast im antiken und islamischen Orient [The palace in the ancient and Islamic Orient], ed. Wicke, D.. Wiesbaden: Harrassowitz, 43–60.Google Scholar
Frangipane, M., Di Nocera, G.M., Hauptmann, A., et al., 2001. New symbols of a new power in a ‘royal’ tomb from 3000 BC, Arslantepe, Malatya (Turkey). Paléorient 27(2), 105–39.CrossRefGoogle Scholar
Frangipane, M. & Erdal, Y.S.. 2020. Ritualisation of violence and instability at Arslantepe at a time of crisis and political disruption (3300-3100 BC), in Rituelle Gewalt – Rituale der Gewalt [Ritual violence – rituals of violence], eds Meller, H., Risch, R., Alt, K.W., Bertemes, F. & Micó, R.. Halle: Landmuseum für Vorgeschichte, 467–95.Google Scholar
French, J. & Nowell, A., 2022. Growing up Gravettian: nioarchaeological perspectives on adolescence in the European Mid-Upper Paleolithic. Journal of Anthropological Archaeology 67, 101430.CrossRefGoogle Scholar
Graeber, D. & Wengrow, D., 2021. The Dawn of Everything: A new history of humanity. London: Allen Lane.Google Scholar
Harris, R., 2000. Gender and Aging in Mesopotamia: The Gilgamesh epic and other ancient literature. Norman (OK): University of Oklahoma Press.Google Scholar
Hassett, B.R. & Sağlamtimur, H., 2018. Radical ‘royals’? New evidence from Başur Höyük for radical burial practices in the transition to early states in Mesopotamia. Antiquity 92, 640–54.CrossRefGoogle Scholar
Hassett, B.R., Sağlamtimur, H. & Batıhan, M., 2019. The radical death of the 4th millennium: contextualising human sacrifice at Başur Höyük, in Constructing Kurgans. Burial mounds and funerary customs in the Caucasus and eastern Anatolia during the Bronze and Iron Age. Proceedings of the International Workshop Held in Florence, Italy, on March 29–30, 2018, eds Laneri, N., Valentini, S., Guarducci, G., Palumbi, G. & Muller, S.. Rome: Arbor Sapientiae Editore, 68–81.Google Scholar
Heggarty, P., Anderson, C., Scarborough, M., et al., 2023. Language trees with sampled ancestors support a hybrid model for the origin of Indo-European languages. Science 381(6656).CrossRefGoogle ScholarPubMed
Helwig, B., 2012. An age of heroes? Some thoughts on Early Bronze Age funerary customs in northern Mesopotamia, in (Re-)constructing Funerary Rituals in the Ancient Near East, eds Pfälzner, P., Niehr, H., Pernicka, E. & Wissing, A.. Wiesbaden: Harrassowitz, 47–58.Google Scholar
Iacumin, P, Restelli, F.B., Macrì, A. & Di Matteo, A.. 2021. Animal husbandry at Arslantepe from the 5th to the 1st millennium BCE: an isotope approach. Quaternary International 574, 102–15.CrossRefGoogle Scholar
Jones, S., 2005. Transhumance re-examined. Journal of the Royal Anthropological Institute 11(2), 357–9.CrossRefGoogle Scholar
Kertzer, D.I., 1978. Theoretical developments in the study of age-group systems. American Ethnologist 5(2), 368–74.CrossRefGoogle Scholar
Kristiansen, K. & Larsson, T.B., 2005. The Rise of the Bronze Age: Travels, transmissions, and transformations. Cambridge: Cambridge University Press.Google Scholar
Lazaridis, I., Alpaslan-Roodenberg, S., Acar, A., et al. 2022. The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe. Science 377(6609), 982–7.CrossRefGoogle ScholarPubMed
Massimino, M.G.M., 2019. A Tale of Production, Circulation and Consumption: Metals in Anatolia during the Late Chalcolithic and Early Bronze Age. Doctoral thesis, Durham University.Google Scholar
Maurer, G., 2024. Tracing 3rd Millennium BCE Migrants to the Levant Using Zooarchaeology, Stable Isotope Analysis and ZooMS. PhD thesis, University College London.Google Scholar
McMahon, A., 2020. Early urbanism in northern Mesopotamia. Journal of Archaeological Research 28, 289–337.CrossRefGoogle Scholar
Michalowski, P., 2012. Sumerian King List, in The Encyclopedia of Ancient History, eds Bagnall, R. et al. Hoboken (NJ): Wiley Blackwell, 6448–9.Google Scholar
Moorey, P.R.S., 1964. The ‘Plano-Convex Building’ at Kish and early Mesopotamian palaces. Iraq 26(2), 83–98.CrossRefGoogle Scholar
Nowell, A. & French, J., 2020. Adolescence and innovation in the European Upper Palaeolithic. Evolutionary Human Sciences 2, e36.CrossRefGoogle ScholarPubMed
Palumbi, G., 2008. From collective burials to symbols of power: the translation of role and meanings of the stone-lined cist burial tradition from southern Caucasus to the Euphrates valley. Scienze dell’Antichità 14, 17–44.Google Scholar
Palumbi, G., 2012. The Arslantepe royal tomb and the ‘manipulation’ of the kurgan ideology in Eastern Anatolia at the beginning of the third millennium, in Ancestral Landscape: Burial mounds in the Copper and Bronze Ages, eds Borgna, E. & Celka, S.M., 47–59. Lyon: Maison de l’Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux.Google Scholar
Palumbi, G., 2021. The ‘royal tomb’ at Arslantepe and the 3rd millennium BC in Upper Mesopotamia, in The Caucasus: Bridge between the urban centres in Mesopotamia and the Pontic steppes in the 4th and 3rd millennium BC, eds Giemsch, L. & Hansen, S.. (Schriften des Archäologischen Museums Frankfurt 34.) Frankfurt am Main: Schnell & Steiner, 243–57.Google Scholar
Pilaar Birch, S.E., Moss, N.M., Sağlamtimur, H., Wengrow, D. & Hassett, B., forthcoming. Isotopic insights into an unusual burial population at Bronze Age Başur Höyük.Google Scholar
Porter, A.M., 2012a. Mobile Pastoralism and the Formation of Near Eastern Civilizations: Weaving together society. Cambridge: Cambridge University Press.CrossRefGoogle Scholar
Porter, A.M., 2012b. Mortal mirrors: creating kin through human sacrifice in third millennium Syro-Mesopotamia, in Sacred Killing. The archaeology of sacrifice in the ancient Near East, eds Porter, A.M. & Schwartz, G.M.. Winona Lake (IN): Eisenbrauns, 191–216.CrossRefGoogle Scholar
Renette, S., 2018. Along the Mountain Passes: Tracing Indigenous Developments of Social Complexity in the Zagros Region During the Early Bronze Age (ca. 3500-2000 BC). Dphil dissertation, University of Pennsylvania.Google Scholar
Rova, E. & Weiss, H., 2003. The Origins of North Mesopotamian Civilization: Ninevite 5 chronology, economy, society. (Subartu 9.) Brussels: Brepols.Google Scholar
Sağlamtimur, H., 2017. Siirt-Başur Höyük Erken Tunç Çağı I Mezar-ları: Ön rapor [Siirt-Başur, the Early Bronze Age I mount. Burials: preliminary report]. Ege Üniversitesi Arkeoloji Dergisi 22, 1–18.Google Scholar
Sağlamtimur, H., Batıhan, M. & Aydoğan, İ., 2019. Başur Höyük and Arslantepe: the role of metal wealth in funerary customs at the beginning of the Early Bronze Age, in Arslantepe. Proceedings of the 1. International Archaeology Symposium, eds Durak, N. & Frangipane, M.. Malatya: İnönü University Press, 203–15.Google Scholar
Sağlamtimur, H., Dardeniz, G. & Baysal, E., 2023. Travel of faience beads and metal pins: evidence of long-distance trade in early Bronze Age I (3100–2900 BC) Başur Höyük, Turkey. Journal of Archaeological Science: Reports 52, 104263.Google Scholar
Sahlins, M., 1968. Notes on the original affluent society, in Man the Hunter, eds Lee, R.B. & DeVore, I.. Chicago (IL): Aldine, 85-9.Google Scholar
Sahlins, M., 2017. The original political society. HAU: Journal of Ethnographic Theory 7(2), 91–128.CrossRefGoogle Scholar
Schwartz, G.M., 2017. The archaeological study of sacrifice. Annual Review of Anthropology 46, 223–40.CrossRefGoogle Scholar
Skourtanioti, E., Erdal, Y.S., Frangipane, M., et al., 2020. Genomic history of neolithic to bronze age Anatolia, northern Levant, and southern Caucasus. Cell 181, 1158–75.CrossRefGoogle ScholarPubMed
Steinkeller, P., 2017. History, Texts and Art in Early Babylonia: Three essays. Boston/Berlin: De Gruyter.CrossRefGoogle Scholar
Terrell, E., Hunt, T.L. & Gosden, C., 1997. Human diversity and the myth of the primitive isolate. Current Anthropology 38(2), 155–95.CrossRefGoogle Scholar
Testart, A., 2004a. Les morts d’accompagnement. Le servitude volontaire I. Paris: Editions Errance.Google Scholar
Testart, A., 2004b. L’origine de l’État. Le servitude volontaire II. Paris: Editions Errance.Google Scholar
Ur, J., 2010. Cycles of civilization in northern Mesopotamia. Journal of Archaeological Research 18, 387–431.CrossRefGoogle Scholar
Völger, G. & Welck, K.V., 1990. Männerbande, Männerbünde: zur Rolle des Mannes im Kulturvergleich [Fraternities and Men’s Associations: on the Role of Men in Cultural Comparison]]. Cologne: Rautenstrauch-Joest-Museum.Google Scholar
Watts, J., Sheehan, O., Atkinson, Q.D., Bulbulia, J. & Gray, R.D., 2016. Ritual human sacrifice promoted and sustained the evolution of stratified societies. Nature 532, 228–31.CrossRefGoogle ScholarPubMed
Wengrow, D., 2006. The Archaeology of Early Egypt: Social transformations in north-east Africa, 10,000 to 2,650 BC. Cambridge: Cambridge University Press.Google Scholar
Wengrow, D. & Graeber, D., 2015. Farewell to the childhood of man: ritual, seasonality, and the origins of inequality. Journal of the Royal Anthropological Institute 21(3), 597–619.CrossRefGoogle Scholar
Wilkinson, T.C., 2014. The Early Transcaucasian phenomenon in structural-systemic perspective: cuisine, craft and economy. Paléorient 40(2), 203–29.CrossRefGoogle Scholar
Wilkinson, T.J., Philip, G., Bradbury, J., et al., 2014. Contextualizing early urbanisation: settlement cores, early states and agro-pastoral strategies in the Fertile Crescent during the fourth and third millennia BC. Journal of World Prehistory 27, 43–109.CrossRefGoogle Scholar
TypeResearch Article
Information
Autorzy:
Creative Commons
This is an Open Access article, distributed under the terms of the Creative Commons Attribution licence (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/), which permits unrestricted re-use, distribution and reproduction, provided the original article is properly cited.
Copyright
Copyright © The Author(s), 2025. Published by Cambridge University Press on behalf of the McDonald Institute for Archaeological Research
Published online by Cambridge University Press: 17 March 2025
And so, like a wild bull, he lords it over the young men.
The Epic of Gilgamesh (Tablet 1, line 212, after Foster Reference Foster2001, 9).
Başur Höyük w południowo-wschodniej prowincji Siirt w Turcji to 5000-letnie miejsce pochówku z epoki brązu . Znajduje się tuż za miastem Siirt , w pobliżu wioski Aktaş , w dolinie górnego Tygrysu , w sąsiedztwie rzeki Başur. Kopiec grobowy o wymiarach 820 na 492 stóp został wykopany w latach do 2018 przez Brennę Hassett z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie i Haluka Sağlamtimura z Uniwersytetu Ege w Turcji.