Czaszka Homo heidelbergensis. CC BY-SA 2.5
Homo heidelbergensis (czasami nazywany Homo rhodesiensis1).
Do pierwszego odkrycia kopalnych z tego gatunku doszło w dniu 21 października 1907 roku w Mauer, niedaleko Heidelbergu (Niemcy), gdzie jeden z robotników odkrył kopalną szczękę. Szczęka (Mauer 1) była w stosunkowo dobrym stanie, z wyjątkiem brakujących zębów przedtrzonowych, które zostały znalezione w pobliżu końca szczęki. Szczękę zbadał profesor Otto Schoetensack z Uniwersytetu w Heidelbergu, który zidentyfikował i nazwał skamielinę – Homo heidelbergensis. Obok pierwszej odnalezionej szczęki Homo heidelbergensis, podobne szczątki zostały znalezione w Steinheim an der Murr, Niemcy (Steinheim Czaszka, 350kya); Arago, Francja ( Arago 21); Petralona, Grecja; Ciampate del Diavolo, Włochy, Dali, Jinniushan i Maba, Chiny. W 1925 – 1926 Franciszek Turville-Petre odkryła czaszkę „Galilea” w Mugharet el-Zuttiyeh w Izraelu, który był pierwszym starożytnym hominidem kopalnym znalezionym w Azji Zachodniej.
Dziś przyjmuje się, że Homo heidelbergensis to wymarły gatunek z rodzaju Homo2, który mieszkał w Afryce, Europie i zachodniej Azji, od co najmniej 600.000 lat temu, a którego początki może sięgają 1.300.000 roku. Przetrwał aż do 200.000 – 250.000 lat temu. Jego mózg był prawie tak duży jak dzisiejszego człowieka. Jest bardzo prawdopodobne, że był bezpośrednim przodkiem Homo sapiens w Afryce i neandertalczyków w Europie, a być może także denisowian w Azji3.
Rekonstrukcja 27 kompletnych kości, znalezionych w Atapuerca kończyn (Burgos, Hiszpania), przyczynił się do określenia wysokości Homo heidelbergensis. Mężczyzna miał średnio około 1.75 m wysokości i ważył 62 kg. Kobiety miały średnio1.57 m wzrostu i ważyły 51 kg. Homo heidelbergensis były tylko nieznacznie wyższe od neandertalczyków. Według Lee R. Berger z Uniwersytetu Witwatersrand, liczne kości kopalne wskazują, że niektóre populacje Homo heidelbergensis należały do „gigantów”, ich wzrost średnio wynosił ponad 2,13 m (7 stóp) wysokości i zamieszkiwały RPA między 500 000 i 300 000 lat temu. Dalsza ewolucja gatunku, w tym powiększenie objętości mózgu mogła być wynikiem korzystnych wówczas warunków środowiskowych, dostępem do pokarmu zwierzęcego.
Nowe datowania znalezisk archeologicznych z jaskini Tunel Wielki4 na podstawie szczątków zwierzęcych znalezionych w warstwach badanych przez W. Chmielewskiego pozwalają podejrzewać, że znalezione tam narzędzia kamienne mają 450–550 tys. BP Takie wydatowanie wskazuje na Homo heidelbergensis jako ich twórcę. To niewielka przesłanka, ale wskazuje, ze być może Homo heidelbergensis zasiedlał również obszary dzisiejszej Polski.
Ostatnie ustalenia w wykopie w Atapuerca (Hiszpania), gdzie odkryto 28 ludzkich szkieletów sugerują, że Homo heidelbergensis może był pierwszym gatunkiem z rodzaju Homo, który chował swoich zmarłych. Steven Mithen uważa, że Homo heidelbergensis, podobnie jak jego następca Homo neanderthalensis, nabył system pre-językowej komunikacji. Nie zostały odkryte żadne formy sztuki i innych zaawansowanych narzędzi kamiennych, choć we wszystkich wykopaliskach w południowej Francji odkryto ślady czerwonej ochry mineralnej, która mogła być wykorzystywana do tworzenia czerwonego pigmentu (jak dziś wiemy, była też wykorzystywana w celu ułatwienia wzniecania ognia). Morfologia, zewnętrzne i środkowe ucho sugerują wrażliwość słuchową Homo heidelbergensis podobną do ludzi współczesnych. Byli one prawdopodobnie w stanie odróżnić różne dźwięki. Analiza zużycia kości sugeruje, że hominidy te były prawdopodobnie praworęczne jak współcześni ludzie. Część badaczy uważa, że Homo sapiens wywodzi się właśnie z Homo heidelbergensis. Dowodem na tę hipotezę mają być szczątki tzw. Homo helmei5.
Człowiek z Tautavel
We francuskiej grocie Tautavel we wschodnich Pirenejach odkryto ponad 100 kości i krzemienne narzędzia praludzi sprzed 450.000 lat6. Około 1.200.000 lat p.n.e. ludzie blisko spokrewnieni z człowiekiem z Tautavel (Homo erectus) osiedlili się w dolinie Vézère.
Czaszka człowieka z Tautavel. CC BY 2.5
Dotychczas najcenniejszym znaleziskiem związanym z tym hominidem jest żuchwa osobnika zaliczonego do praludzkiego gatunku Homo erectus. Należała ona do kobiety w wieku ok. 30 lat. Naukowcy uznali ją za staruszkę, ponieważ średnia długość życia wynosiła wówczas ok. 25 lat. Żuchwa została znaleziona wśród skupiska kości zjedzonych zwierząt, zdaniem archeologów świadczy to o tym, że kobieta została zjedzona tak jak inne zwierzęta. Kości zwierząt: koni, żubrów, nosorożców, reniferów, wołów piżmowych, lisów polarnych dowodzą, że panował tam wówczas klimat chłodny i suchy; na stepie z rzadka porośniętym drzewami pasły się zwierzęta przystosowane do chłodnego klimatu, średnia roczna temperatura wynosiła ok. 80C. Znalezione zwierzęce kości wskazują na to, że mieszkańcy jaskini mogli przemierzać odległości do 33 kilometrów w celu znalezienia pożywienia. Wśród kości praludzkich znalezionych przed 2013 rokiem były wyłącznie kości czaszki, udowe i piszczelowe, wszystkie zostały rozłupane przez mieszkańców jaskini, którzy wydobywali z nich szpik. Taki zestaw kości wskazuje na dokonywanie selekcji, kanibale zjadali tylko wybrane części ciała. Nie wiemy, jakiego rodzaju był to kanibalizm? Moim zdaniem najprawdopodobniej głodowy, najprawdopodobniej (na tym etapie rozwoju) nie przekształcił się on jeszcze w rytualny7. Pojawiają się i inne hipotezy, np.: zdaniem prof. de Lumley mógł on być rytualny gdyż pożywienia na stepie nie brakowało8. Nie można jednak wykluczyć nagłych zmian klimatycznych i braku tegoż. Archeolodzy nie znaleźli śladów używania ognia przez praludzi z Tautavel, ale posługiwali się oni już narzędziami ze starannie obrobionego krzemienia, polowali na wielkie ssaki w regionie, który zamykał się obwodem ok. 30 km.
Przypisy:
1 Homo rhodesiensis – nazwa zaproponowana dla gatunku hominida, którego czaszkę znaleziono w kopalni żelaza i cynku w Rodezji Północnej w 1921 roku przez Toma Zwiglaara, szwajcarskiego górnika. Szacowany okres występowania: 300–120 tys. lat temu. Obszar występowania: Zambia.
2 Czy też podgatunek? Homo uznajemy już jako gatunek. W literaturze przedmiotu podział na rodzaj i gatunek przedstawicieli Homo często jest nieprecyzyjny.
3 Zdaniem włoskich badaczy czaszka z Ceprano wzmacnia hipotezę, że ostatnim wspólnym przodkiem Homo sapiens i neandertalczyków był Homo heidelbergensis. Porównali oni czaszkę z Ceprano z 41 innymi kopalnymi szczątkami z Afryki i Eurazji pochodzącymi z okresu od 1,8 mln lat do 12 tys. lat, a także z 18 Homo sapiens z neolitu i 50 współczesnymi. Analizując 50 cech morfologicznych naukowcy łączyli kości w grupy o największym podobieństwie. Czaszka z Ceprano w wielu wypadkach tworzyła wspólną grupę ze szczątkami identyfikowanymi jako Homo heidelbergensis. Wykazała ona szczególnie wiele istotnych podobieństw ze szczątkami z Europy z okresu 780-126 tys. lat temu. Miała też sporo podobieństw do niektórych szczątków z Afryki. Na tej podstawie badacze uznali, że Homo heidelbergensis zamieszkiwali rozległe tereny Afryki i Eurazji i najwyraźniej dali początek zarówno Homo sapiens, jak i neandertalczykom. Discovery News poprosiło kilku naukowców o opinię na temat opublikowanych w PLoS One badań i wniosków włoskich badaczy. Komentatorzy uznali, że zaprezentowana hipoteza jest bardzo prawdopodobna. Por.: Naukowcy skasowali jeden gatunek człowieka, Mounier, A., Condemi, S., & Manzi, G. (2011). The Stem Species of Our Species: a Place for the Archaic Human Cranium from Ceprano, Italy PLoS ONE,6 ($) DOI: 10.1371/journal.pone.001881; por. też: https://archeowiesci.wordpress.com/2011/05/09/naukowcy-skasowali-jeden-gatunek-czlowieka/#more-8853.
4 Znajduje się w najwyższej części skał Szlachcicowa na lewym zboczu wąwozu Koziarnia, będącego lewym odgałęzieniem Doliny Sąspowskiej.
5 Homo helmei – nazwa proponowana dla plejstoceńskich hominidów o cechach przejściowych między Homo heidelbergensis a Homo sapiens. Wiele takich form pochodzi z Afryki z przedziału 400-100 tys. lat temu. Odznaczają się dość dużą mózgoczaszką, ale silnie wydłużoną ku tyłowi. Ważniejsze znaleziska pochodzą znad jeziora Ndutu w Tanzanii, z Bodo w Etiopii oraz Florisbad i Elandsfontein w RPA, z Kabwe w Rodezji, z Dżebel Irhud w Maroku, z Omo w Etiopii i Ngaloby w Tanzanii.
6 Pierwsze obiekty na tych terenach odkryto już w 1828 roku. Marcel de Serres (1783–1862), profesor geologii Uniwersytetu w Montpellier, twierdził, że są to zwierzęce kości pochodzące z okresu przedpotopowego. Narzędzia z okresu środkowego paleolitu, znalezione przez Jeana Abélaneta w 1963 roku, zainspirowały małżeństwo de Lumley (Henry’ego i Marie-Antoinette) do rozpoczęcia wykopalisk w 1964. Zespołem naukowców z Centre Europeen de Recherches Prehistoriques kierował prof. Henri de Mulle.
7 Bardzo niskie temperatury i fakt, że wspomniane kości odkryto w jaskini (te, jak wykazuję w innych przypadkach, nie były stałymi miejscami pobytu ówczesnych praludzi) dowodzą, że prawdopodobną przyczyną tego kanibalizmu była klęska głodu.
8 Krzysztof Kowalski, Jaskiniowi kanibale bez ognisk, 25-07-2013, ostatnia aktualizacja 25-07-2013 18:06; źródło: AFP „Rzeczpospolita
Piotr Kotlarz