Harcerze w Wolnym Mieście Gdańsk we wrześniu 1939 roku (Pomorscy harcerze wobec II wojny światowej i okupacji. Cz. 6) / Piotr Kotlarz

Pomnik harcerzy w Gdańsku. Plik ten jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Dla pracujących w Wolnym Mieście Gdańsku przedstawicieli Rządu Polskiego świadomość nieuchronności wojny w jej przededniu była prawie oczywista. W ostatnich dniach sierpnia 1939 na polecenie Komisarza Generalnego RP Michał Urbanek (w zastępstwie nieobecnego dyrektora) ogłosił zamknięcie gimnazjum i z rodziną opuścił WMG, udając się do Gdyni¹. Jak wspominałem już wcześniej władze cywilne i wojskowe podjęły decyzję o konieczności opuszczenia Gdańska przez osoby szczególnie zagrożone ewentualnymi represjami. Pozostali w Wolnym Mieście Gdańsku Polacy, zarówno ci, którzy posiadali obywatelstwo polskie, jak i wcześniejsi poczuwający się do polskiej świadomości narodowej mieszkańcy tego obszaru oczekiwali kolejnych dni z niepokojem. Niektórzy z nich wiedząc, że z chwilą wybuchu wojny podejmą zadania, do których wcześniej ich przygotowywano. Wojna rozpoczęła się rankiem 1 września, niemal równocześnie rozpoczęły się również represje.

Już w pierwszych godzinach wojny w dniu 1 września 1939 r. w bramie gmachu PKP, w którym mieściła się Komenda Gdańskich Chorągwi Harcerzy I Harcerek zastrzelono broniącego wstępu hitlerowskim napastnikom hm. Jana Ożdżyńskiego², namiestnika zuchowego i komendanta Hufca V (terenowego, wiejskiego). Warto tu zauważyć, że obrona budynku byłej Dyrekcji Polskiej PKP³ w Gdańsku, w którym mieściły się siedziby wiele organizacji polonijnch⁴, nie została dotychczas szczegółowo opracowana, nie znajdujemy tez szerszych opracowań odnoszących się do losów gdańskich kolejarzy. Znacznie lepiej opracowane są losy obrońców Poczty Polskiej. Wśród bohaterskich obrońców Poczty Polskiej znaleźli się trzej działacze – instruktorzy harcerscy: Alfons Flisykowski, który do kwietnia 1939 r. kierował komórką samoobrony Poczty Polskiej, Franciszek Miąskowski i Kazimierz Orzechowski⁵.

Kazimierz Orzechowski (1915-1939) udzielał się w harcerstwie, należał do tajnej organizacji wojskowej, śpiewał w chórze Moniuszko. Po śmierci rodziców przy Fuchswall 2 (ul. Lisia Grobla), zamieszkał przy Pferdetränke 13 (ul. Wodopój), razem z rodzeństwem: Heleną, Zofią, Łucją, Anną i Józefem. 1 IX 1939 wziął udział w obronie budynku Poczty Polskiej na Heveliusplatz (pl. Obrońców Poczty Polskiej), tego samego dnia wzięty do niewoli. Od 3 września przetrzymywany był w kazamatach koszar na Biskupiej Górce, 8 września skazany przez Sąd Polowy Grupy Eberhardta na karę śmierci, 5 października rozstrzelany w grupie 38 obrońców Poczty Polskiej na terenie zespołu strzelnic policyjnych na Zaspie. Pochowany w zbiorowym grobie razem z pozostałymi ofiarami egzekucji. Mogiłę odnaleziono dopiero 27 VII 1991.

W okresie przedwojennym z obrońcami Poczty Polskiej w Gdańsku współpracowała Siemianowska Łucja (I908? -1945), Obywatelka W.M. Gdańsk, była drużynową ZHP w Gimnazjum Polskim w Gdańsku. Tuż przed wybuchem II wojny światowej została wtajemniczona w przygotowania do obrony gmachu Poczty Polskiej, którymi kierował Konrad Guderski. Jako farmaceutka współpracowała z obrońcami Poczty Polskiej dostarczając im materiałów palnych. Sama jednak nie zdążyła wziąć udziału w tej niezwykle heroicznej akcji, gdyż została wydalona z terenu WMG. W czasie okupacji pracowała w aptece w Elblągu dokąd Niemcy ją wysiedlili. Dostarczała więźniom z obozu Stutthof, skierowanym na roboty, leków uspokajających i wzmacniających a także żywności. Zaginęła podczas działań wojennych w 1945 r.⁶.

Działalność harcerska i patriotyczna Alfa Liczmańskiego była skrupulatnie śledzona przez gdańską policję, zwłaszcza po dojściu do władzy Adolfa Hitlera w Niemczech.  Komendant gdańskich harcerzy był na czołowym miejscu na liście Polaków przeznaczonych, z chwilą wybuchu wojny, do aresztowania i likwidacji. Został aresztowany w 1939 i osadzony w więzieniu w Gdańsku. Z więzienia został przewieziony do obozu Koncentracyjnego w Stutthofie. Został jako „wielki i fanatyczny Polak” (to określenie w obozowej kartotece przy jego nazwisku podpatrzyli współwięźniowie), potraktowany w sposób specjalny – wywieziono go do filii obozu w Grenzdorfie (obecnie Graniczna Wieś) i rozstrzelano wczesnym rankiem 20 marca 1940.

Feliks Józef Kalewski (18 III 1905 Kunowo koło Śremu – 11 XI 1939 Piaśnica), był nauczycielem w Polskich Szkołach Handlowych w  Ii Wolnym Mieście Gdańsku. Syn nauczyciela Feliksa i Marii z domu Ittner. Uczeń gimnazjów w Śremie i Jarocinie, w 1932 absolwent Wyższej Szkoły Handlowej w Poznaniu. Obowiązkową praktykę studencką odbył w poznańskim oddziale Pocztowej Kasy Oszczędności (PKO). Pod koniec studiów pracował jako nauczyciel w szkołach zawodowych w Poznaniu, od 1931 do 1934 w tamtejszej miejskiej szkole handlowej. W Gdańsku od 5 XII 1934, po otrzymaniu propozycji objęcia posady nauczyciela matematyki i księgowości w Polskiej Szkole Handlowej i Polskiej Wyższej Szkole Handlowej. Od 11 V 1938 był prezesem Koła Przyjaciół Harcerstwa przy tych szkołach, opiekował się uczniowską samopomocą, był założycielem i opiekunem Szkolnej Kasy Oszczędności oraz Kółka Germanistycznego. Współautor (wraz z nauczycielem tych szkół Jerzym Madeyem) podręcznika Księgowość – teoria i tematy (cz. 1 i 2 wydane drukiem w 1938, cz. 3 pozostała w rękopisie). Wygłaszał odczyty na zebraniach Związku Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku.

Pod koniec sierpnia 1939, po wakacjach spędzonych w Polsce, nie został wpuszczony na teren WMG. Zatrzymał się w Gdyni, z chwilą wybuchu II wojny światowej zgłosił się do Straży Obywatelskiej. Po zajęciu Gdyni przez Niemców aresztowany i przetrzymywany jako zakładnik w budynku sądu grodzkiego. Rozstrzelany w masowej egzekucji Polaków w lasach Piaśnicy⁷.

Tadeusz Prechitko (1913-1982) był pilotem Gdańskiej Chorągwi Harcerzy w Wolnym Mieście Gdańsku, prowadził Drużynę Morską i. Zygmunta Augusta, był też hufcowym IV Hufca Morskiego. Sprawował dowództwo w Polskim Klubie Morskim (PKM), jako kapitan jachtu „Korsarz” zdobył I miejsce na regatach morskich podczas letnich Igrzysk Olimpijskich w Berlinie w 1936 roku. Ukończył Politechnikę Gdańską (1932-1939). Od lipca 1939 służył w Marynarce Wojennej WP – brał udział w wojnie obronnej  1939, uczestnicząc w obronie Helu.  Przebywał w stalagu w Toruniu (1939–1940), następnie udał się do Warszawy (1940–1944).

Bronisław Gaweł (ur. 3 września 1979 r. w Przemyślu, zm. prawdop. 1939) – polski nauczyciel i działacz społeczny. Od 1 stycznia 1926 do 31 grudnia 1927 był nauczycielem w Gimnazjum Polskim Macierzy szkolnej w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie uczył przyrody, matematyki, fizyki (w tej szkole pracowali byli profesorowie z sanockiego gimnazjum, Jan Augustyński, który był dyrektorem i Michał Urbanek, a także Jadwiga Zaleska). Następnie pełnił stanowisko sekretarza (wzgl. kierownika) biura Gdańskiej Macierzy Szkolnej od 1 stycznia 1928 do końca istnienia II Rzeczypospolitej 31 sierpnia 1939. Aktywnie udzielał się w działalności społecznej. Pracował w biurze Informacyjnym Gminy Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Do 1939 działał w Towarzystwie Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i TG „Sokół”. W 1929 był założycielem Teatru Amatorskiego Macierzy Szkolnej i występował w nim jako aktor. W tym charakterze był m.in. organizatorem gościnnych występów zespołów teatralnych i aktorów z terenu Polski, zaś po dokonanej prowokacji ze strony Niemców i podrzuceniu broni do teatru, został skazany na grzywnę wzgl. areszt. Sprawował pieczę nad związkową świetlicą im. ks. dr. Władysława Bandurskiego przy ul. Wilhelma w Sopocie. Współtworzył ośrodek wypoczynkowy i repolonizacyjny w Sulminie, otwarty 11 lipca 1936. Działał jako kierownik sekcji wycieczkowej Związku Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku. W tym charakterze organizował kursy przewodnickie i organizował wycieczki na obszar Polski. Był referentem oddziału Towarzystwa Byłych Powstańców i Wojaków w Sopocie, pełniąc funkcję kierownika świetlicy tej organizacji w Domu Polskim przy ul. F. Chopina. Od początku lat 30. współpracował z ppor Ludwikiem Muzyczką ze Związku Strzeleckieg,  został przeszkolony w ramach tajnego kursu podoficerskiego i został dowódcą konspiracyjnej grupy w Sopocie. W obliczu zagrożenia konfliktem zbrojnym w 1939 dokonał przeniesienia części akt Gdańskiej Macierzy Szkolnej, transportując je z Gdańska do Gdyni. Po wybuchu II wojny światowej  i wkroczeniu Niemców we wrześniu 1939 został mieszczony przez nich w obozie przejściowym w Gdyni, skąd w grupie zatrzymanych miał być skierowany przez Niemców w stronę Gdańska. Według innego źródła miał wyjechać w kierunku Poznania. Jego dalsze losy pozostają nieznane.

Szymański Tadeusz (1912-1979) instruktor chorągwi gdańskiej, dowódca plutonu Harcerskich Oddziałów Bojowych w Wolnym Mieście Gdańsku. Uczył się w Polskiej Wyższej Szkole Handlowej w Gdańsku. Jako obywatel polski odbył służbę wojskową w szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie. Po jej ukończeniu w 1936 roku wrócił do Gdańska. W 1925 roku wstąpił do 1 Drużyny Harcerskiej im. Zygmunta Augusta przy Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej w Gdańsku. W 1933 roku. Brał udział w IV Międzynarodowym Zlocie Skautów w Gödölö na Węgrzech, jako kwatermistrz delegacji gdańskich harcerzy. W 1934 roku prowadził gromady zuchów gdańskich na Zlocie Harcerstwa Polskiego z Zagranicy w Warszawie. Był komendantem I plutonu harcerskiego przy Polskiej Wyższej i Niższej Szkole Handlowej w Gdańsku. Funkcję te pełnił do końca sierpnia 1939 roku. W latach 1938/1939 był jako podporucznik rezerwy WP dowódcą jednego z trzech konspiracyjnych zespołów dywersyjnych wchodzących w skład Harcerskich Oddziałów Bojowych na terenie Wolnego Miasta Gdańska. Podporządkowany był bezpośrednio kierującemu HOB hm. Ppor. Oskarowi Zawrockiemu. Po specjalnym przeszkoleniu dywersyjnym i zakresu metod konspiracji, odbytym w jednym z ośrodków szkoleniowych dywersji pozafrontowej, przystąpił do tworzenia swojego zespołu. Włączył do niego starszych harcerzy z drużyny pozaszkolnej, pracujących w stoczni „Danziger Werft”, którzy odbyli szkolenie minerskie na specjalnym obozie szkoleniowym w Polsce. Harcerze w zakonspirowanych „czwórkach” wykonywali różne zadania ćwiczebne. Np. sopocka „czwórka” obserwowała ruch na gdańskim lotnisku (dziś osiedle Zaspa). Żawrocki przebywał w Gdańsku do 31 sierpnia 1939 roku. W tym dniu otrzymał telegram, którego zaszyfrowana treść nakazywała mu natychmiast opuścić WM Gdańsk. Udał się jeszcze tego samego dnia do Gdyni⁸. W przeddzień wybuchu wojny wycofano również z terenu Wolnego Miasta Gdańska harcerzy zwerbowanych do HOB. Część z nich udało się dotrzeć do Warszawy, gdzie zasilili tamtejsze oddziały harcerskie⁹.

Pilecki Szczepan, jako nauczyciel został oddelegowany w roku 1932 do Gdańska do pracy w Polskiej Wyższej Szkole Handlowej Macierzy Szkolnej, w której nauczał ekonomii społecznej, towaroznawstwa, historii handlu, dokumentacji i prawa handlowego. W tym czasie dał się poznać jako aktywny działacz polonijny. Aresztowany 1 września 1939 roku, był przetrzymywany w więzieniu gdańskim. W wyniku represji obejmujących Polaków po wybuchu II wojny światowej I został rozstrzelany w masowej egzekucji polskiej inteligencji w lasach piaśnickich 1 listopada 1939 roku (niektóre źródła podają datę 23 października 1939 lub 22 marca 1940 roku w Stytthofie).

Działaczka ZHP i „Gedanii” Edyta Czoskówna¹⁰ mieszkała w Gdańsku przy obecnej ul. Królowej Jadwigi 2. Chodziła do tutejszego Gimnazjum Żeńskiego, które ukończyła w 1932 r. Wtedy wybrała drogę nauczycielską, rozpoczynając kształcenie w Seminarium Nauczycielskim w Poznaniu. Nauka tam trwała cztery lata. Dostając dyplom nauczyciela Edyta Czoskówna postanowiła wrócić do Tczewa. Podjęła pracę w pobliskiej placówce Macierzy Szkolnej, która znajdowała się w Szymankowie. Ówczesnym dyrektorem tej prywatnej szkoły był Franciszek Preuhs.
Miała ona polski charakter. Jednak według prawa Wolnego Miasta Gdańska, a takie obowiązywało w Szymankowie, gdyż znajdowało się na jego terenie, liczba uczęszczających musiała być odpowiednia. Aby temu sprostać specjalnie werbowano młodzież z Malborka, Nowego Stawu, Nowego Dworu i Tczewa. Czoskówna pracując na terenie Wolnego Miasta Gdańska udzielała się jednocześnie w tamtejszych, polonijnych organizacjach. Należała m.in. do Chorągwi Gdańskiej Związku Harcerstwa Polskiego, Klubu Sportowego „Gedania” i Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Poza działalnością edukacyjną Edyta Czoskówna włączyła się również w nurt sportowy. Do jej zasług należy zaliczyć wzmożenie działalności sekcji piłki ręcznej przy klubie „Gedania”. Z racji dokonań Czoskówna wystąpiła podczas defilady w czasie Dnia Wychowania Fizycznego Młodzieży, który miał miejsce 11 września 1938 r. w Gdańsku. Pani Edyta mieszkała w Tczewie aż do wybuchu II wojny światowej. Nigdy nie założyła rodziny, poświęcając się pracy obywatelskiej. Po ataku wojsk niemieckich na Szymankowo zmuszona została do porzucenia pracy. Jako działaczka polonijna w Wolnym Mieście Gdańsk ewakuowała się przed wchodzącymi do miasta żołnierzami hitlerowskimi. Nie mając jednak gdzie się podziać wróciła do Tczewa. Tutaj została aresztowana w październiku 1939 r. Wraz ze wszystkimi polskimi działaczami osadzono ją w koszarach wojskowych. Na krótki okres, za wstawiennictwem rodziny, wypuszczono Czoskównę, lecz ponownie została aresztowana 17 listopada 1939 r. Nauczycielkę z Szymankowa przewieziono do Gniewu, a następnie do gdańskiego Nowego Portu, tam bowiem znajdował się obóz przejściowy. 24 listopada 1939 r. hitlerowcy zamordowali Edytę Gertrudę Czoskówną wraz z całą jej rodziną w Lesie Szpęgawskim. Jeden z żołnierzy wspomniał, iż polska nauczycielka tuż przed strzałem wykrzyczała słowa: „Jeszcze Polska nie zginęła”. Obecnie jej imieniem nazwano szkołę podstawową w Szymankowie.

Szkoła Macierzy Polskiej w Szymankowie w latach 30. XX wieku mieściła się w jednym z budynków dworcowych. Początkowo działał tam niewielki punkt szkolny, przekształcony następnie, 27 kwietnia 1934 roku, w Szkołę Macierzy Polskiej w Szymankowie. W pierwszych miesiącach działalności oświatowej placówka liczyła zaledwie 40 uczniów (stan na 1934 rok), w dwa lata później ich liczba zwiększyła się do 60; rosnąca popularność polskiej szkoły zaniepokoiła miejscowych hitlerowców; dnia 1 lutego 1939 roku aresztowano i skazano na rok pozbawienia wolności Franciszka Preuhsa, kierownika Szkoły Macierzy Polskiej w Szymankowie, funkcję kierowniczą, pod nieobecność F. Preuhsa, pełniła Edyta Czoskówna, którą w miarę możliwości wspierali Alojzy Bartz z Gdańska oraz Anna Burdówna; działalność szymankowskiej szkoły przerwał wybuch II wojny światowej. na jednym z budynków sąsiadujących z dworcem znajduje się tablica pamiątkowa o następującej treści: „W tym budynku w latach 1934-1939 mieściła się Szkoła Powszechna Macierzy Szkolnej. Uczęszczały do niej dzieci polskich kolejarzy i celników z Lisewa, Kałdowa, Tczewa, Nowego Dworu Gdańskiego, Szymankowa. Założycielem i kierownikiem był pan Franciszek Preuhs, a nauczycielką Edyta Czoskówna zamordowana z całą rodziną w Lesie Szpęgawskim w 1939 roku. W 60. rocznicę otwarcia szkoły dla uczczenia pamięci tych, którzy szerzyli polską mowę, myśl i pieśń.”

Bronisław Gaweł (ur. 3 września 1789 w Przemyślu, zm. prawdop. 1939) – polski nauczyciel, działacz społeczny. Był nauczycielem w C. K. Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego w Przemyślu, skąd 12 sierpnia 1913 został przeniesiony do C. K. Gimnazjum w Buczaczu. Tam do 1914 uczył matematyki i historii naturalnej, a także był członkiem c. k. komisji egzaminacyjnej dla nauczycieli szkół ludowych pospolitych. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 przebywał w Wiedniu, gdzie był kierownikiem kursów dla ewakuowanej tam młodzieży polskiej z Galicji. Później pracował w I Gimnazjum w Tarnowie od 1916 do 1918. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczył w szkole realnej w Krośnie od 1918 do 1921[4]. Następnie przeniesiony do Wielkopolski, wykładał w Seminarium Nauczycielskim w Lesznie od 1 grudnia 1921 do 31 grudnia 1925. Od 1 stycznia 1926 do 31 grudnia 1927 był nauczycielem w Gimnazjum Polskim Macierzy Szkolnej w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie uczył przyrody, matematyki, fizyki (w tej szkole pracowali byli profesorowie z sanockiego gimnazjum, Jan Augustyński, który był dyrektorem i Michał Urbanek, a także Jadwiga Zaleska). Następnie pełnił stanowisko sekretarza (wzgl. kierownika) biura Gdańskiej Macierzy Szkolnej od 1 stycznia 1928 do końca istnienia II Rzeczypospolitej 31 sierpnia 1939. Aktywnie udzielał się w działalności społecznej. Pracował w biurze Informacyjnym Gminy Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Do 1939 działał w Towarzystwie Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i TG „Sokół”. W 1929 był założycielem Teatru Amatorskiego Macierzy Szkolnej i występował w nim jako aktor. W tym charakterze był m.in. organizatorem gościnnych występów zespołów teatralnych i aktorów z terenu Polski, zaś po dokonanej prowokacji ze strony Niemców i podrzuceniu broni do teatru, został skazany na grzywnę wzgl. areszt. Sprawował pieczę nad związkową świetlicą im. ks. dr. Władysława Bandurskiego przy ul. Wilhelma w Sopocie. Współtworzył ośrodek wypoczynkowy i repolonizacyjny w Sulminie, otwarty 11 lipca 1936. Działał jako kierownik sekcji wycieczkowej Związku Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku. W tym charakterze organizował kursy przewodnickie i organizował wycieczki na obszar Polski. Był referentem oddziału Towarzystwa Byłych Powstańców i Wojaków w Sopocie, pełniąc funkcję kierownika świetlicy tej organizacji w Domu Polskim przy ul. F. Chopina. Od początku lat 30. współpracował z ppor. Ludwikiem Muzyczką ze Związku Strzeleckiego, został przeszkolony w ramach tajnego kursu podoficerskiego i został dowódcą konspiracyjnej grupy w Sopocie. W obliczu zagrożenia konfliktem zbrojnym w 1939 dokonał przeniesienia części akt Gdańskiej Macierzy Szkolnej, transportując je z Gdańska do Gdyni. Po wybuchu II wojny światowej  i wkroczeniu Niemców we wrześniu 1939 został mieszczony przez nich w obozie przejściowym w Gdyni, skąd w grupie zatrzymanych miał być skierowany przez Niemców w stronę Gdańska. Według innego źródła miał wyjechać w kierunku Poznania. Jego dalsze losy pozostają nieznane¹¹.

Niemieckie represje dotknęły również polskich księży. Jerzy Majewski, Gdańszczanin, ur. się 27 VIII 1904 r., w rodzinie tutejszych działaczy polonijnych, Swoją edukację rozpoczął w szkołach niemieckich, zaś po otwarciu Gimnazjum Polskiego podjął w nim naukę. Po maturze rozpoczął studia w Seminarium Duchownym w Pelplinie, gdzie w 1931 r. otrzymał święcenia kapłańskie. Najpierw skierowano go do parafii w Łęgu (na terytorium II RP). Od 1932 r. pracował w placówkach duszpasterskich na terenie II WMG: najpierw w Pręgowie, następnie w Oliwie, potem we Wrzeszczu. Od 1937 r. posługiwał w kościele NMP Gwiazdy Morza w Sopocie. Tam objął patronat na Stowarzyszeniami Młodzieży Katolickiej Żeńskiej i Męskiej. Współpracował z sopockim Kołem Przyjaciół Harcerstwa, którym kierowała Róża Marszałowa. Dzięki wsparciu tamtejszego proboszcza, ks. Paula Schütza, jako jedyny polski ksiądz uniknął aresztowania w chwili wybuchu II wojny światowej. Stało się to dopiero 19 XI 1940 r. (w wyniku donosu). Przewieziono go wtedy do więzienia w Gdańsku, następnie kolejno do obozów: Stutthof, Sachsenhausen i Dachau (od listopada 1941 r.), gdzie zmarł z wycieńczenia. Na prośbę wspomnianego proboszcza z kościoła NMP Gwiazdy Morza w Sopocie władze obozu KL Dachau przysłały mu urnę z prochami księdza Majewskiego. 30 VIII 1942 r. proboszcz uroczyście pochował je na cmentarzu katolickim w Sopocie. Rodzina Majewskich patronuje ulicy w dzielnicy Gdańska, Zaspie – Rozstaje. Warto wiedzieć, iż ojciec Jerzego, Jan zginął w 1945 r. w KL Sachsenhausen. Jego bracia: Franciszek poniósł śmierć w 1942 r. w KL Auschwitz, Kazimierz był więźniem Stutthofu (zm. w 1985 r.), zaś Bernard Majewski jako obrońca Poczty Polskiej został rozstrzelany na Zaspie 5 X 1939 r¹².

Od pierwszych dni wojny Polacy gdańscy wzięli udział w kampanii wrześniowej w różnych formacjach wojskowych w kraju i na Wybrzeżu. W obronie polskiego morza walczyli zmobilizowani pracownicy polskich instytucji gdańskich, absolwenci polskich szkół Macierzy Szkolnej, studenci, w tym harcerze i harcerki z Gdańska. W Gdyni, na Oksywiu i w innych miejscach Obrony Wybrzeża walczyli, ginęli lub zostali ranni: hm. Tadeusz Szymański (hufcowy), Jan Tessmer (drużynowy), hm. Oskar Żawrocki. (z-ca kdt. Chorągwi), phm. Marian Bohusz-Szyszko (działacz KPH). W obronie Wybrzeża zginął w czasie walk ppchor. Rez. Stanisław Dobrucki z Akademickiego Kręgu Starszoharcerskiego (poległ 12.09. na Zagórzu) oraz harcerz IV GDH Paweł Petriński (zaginął 10.09. w Rumii)¹³.

Tadeusz Szymański, działacz harcerski z WM Gdańska, obywatel RP, w nocy z 31 na 1 września 1939 roku, po przybyciu w Gdańska do Gdyni, zgłosił się do dyspozycji władz wojskowych. Zmobilizowany jako podporucznik rezerwy brał udział w walkach o Gdynię i w obronie Kępy Oksywskiej. Ciężko ranny 15 września 1939 roku podczas natarcia w Dębogorze¹⁴.

Z braku broni w Ochotniczym Batalionie Harcerskim wielu harcerzy zatrudnionych było przy różnych pracach wojskowych i porządkowych takich jak służba obywatelska, służba ochronna i wartownicza, kopanie rowów, budowanie schronów, służba sanitarna – wielu harcerzy i harcerek w tym hm. Alfons Liczmański – Kdt Gdańskiej Chorągwi Harrcerzy (aresztowany, zginął 20.03,40 r. w Granicznej Wsi), dz.h. Jan Jesikiewicz – instr. Harc. I TOW (zginął w masowej egzekucji 22.03.40 r. w Stutthofie), hm. Kazimierz Strugała (zastrzelony w 1941 r. w podobozie w Elblągu), hm. Stanisław Szymański, hm. Walery Janiszewski, phm. Leon Żynda, dz.h. Antoni Góralczyk oraz grupa harcerek z hm. Marią Ostrowską na czele. Kilku studentów Polaków z Politechniki Gdańskiej, harcerzy z Akademickiego Kręgu Starszoharcerskiego zmobilizowanych oficerów rezerwy przydzielono do różnych oddziałów Obrony Narodowej walczących na Wybrzeżu i na Pomorzu¹⁵.

Instruktorzy pomorscy przeszkoleni przed wojną w zakresie dywersji i prowadzenia działalności konspiracyjnej odegrali w okresie okupacji wybitną rolę w tworzeniu struktur chorągwi pomorskiej Szarych Szeregów. W niezwykle trudnych warunkach mieli wprowadzać w życie zasady, które wpajano im przed wojną. Realia wojenne pokazały, że nie wszystko można było przewidzieć, a wiele powiązań przedwojennych zostało rozbitych już we wrześniu 1939 r. Tak więc szereg późniejszych działań miało charakter improwizacji¹⁶.

Pawłowska Kunegunda, „Kanoniczka’ (1885-11 V 1945), ur. w Złotowie k. Pity; działaczka Macierzy Szkolnej w Trąbkach Wielkich na terenie W. M. Gdańska, od 1 II 1930 kierowniczka polskiej ochronki w Trąbkach Wielkich, przed wybuchem II wojny światowej współdziałała z Pogotowiem Spot. PWH; aresztowana już 1 I X 1939 pod zarzutem „uprawiania propagandy repolonizacji ludności niemieckiej W. M. Gdańska”, bita w więzieniu, 10 IV 1940 przewieziona transportem do Ravensbriick. nr oboz. 3056. następnie do Bergen Belsen, brała tam czynny udział w akcji tajnego ZHP „Mury „; w kilka dni po oswobodzeniu ob ozu zmarła na tyfus plamisty. 65; 107. s. 15 i aneks: 1 Kunegunda Pawłowska została aresztowana razem ze swą młodszą koleżanką Anna Burdówną. Trafiły najpierw do więzienia w Pruszczu¹⁷

Przypisy: