Harcerze w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku (O powstającej książce) / Piotr Kotlarz

 

Ta książka dopiero powstaje. Promocję jej pierwszej wersji planuję za jakieś dwa tygodnie. Na obecnym etapie wymaga jeszcze pewnych uzupełnień, korekt, może dodatkowej kwerendy.

To – moim zdaniem – ważna książka, odnosi się do postaw młodych Polaków we wrześniu 1939 roku. Głównie harcerzy. Pokolenia, które urodziło się i kształtowało swe moralne wzorce w II Rzeczypospolitej. Ich losy w znacznej mierze ulegały zapomnieniu, wielu próbowało wymazywać je z pamięci. Znając zagrożenie, przygotowywano ich do walki już na kilka lat przed wojną. Do walki obronnej, gdyż wartości, które przyświecały im w chwili wstępowania do ZHP, były szlachetne, prospołeczne. Praca dla innych, solidarność, tolerancja. Wojna zmusiła ich do walki. Skazani na zniszczenie od początku znaleźli się na jej pierwszej linii. Później walczyli tak w kraju, jak i za jego granicami. Po wojnie nie doczekali się za swe postawy nagrody, przeciwnie wielu z nich spotkały kolejne prześladowania. Mimo takich wciąż pracowali dla Polski. To również im w znacznej mierze zawdzięczamy  to, że przetrwała nie tylko Polska, ale i wartości, które towarzyszyły jej od wieków.

Dziś niektórzy poszukują nowych wzorców wychowawczych, jakiś nowych idei. Myślę, że warto poszukującym przypomnieć, że wzorce takie już są, zawsze były. Przetrwają, choć niektórzy chcieli je wykreślić.

 

Wstęp

Udział harcerstwa w wojnie obronnej Polski w 1939 roku rozgrywał się w wielu miejscach, które rzadko trafiają na mapy kampanii wojennych. Obok stanowisk bojowych były to dworce, szpitale, centrale telefoniczne, punkty żywienia i drogi pełne uchodźców. Harcerska służba miała twarz żołnierza, lecz także młodej łączniczki, sanitariuszki i chłopca przenoszącego meldunek. Każde z tych zadań odpowiadało na konkretną potrzebę broniącego się państwa i jego mieszkańców. Dopiero ich wspólne przedstawienie pozwala zrozumieć, co we wrześniu oznaczało wypełnianie harcerskiego obowiązku wobec Polski.

Niemiecka agresja z 1 września, a następnie sowiecka napaść z 17 września 1939 roku nadały temu obowiązkowi szczególny wymiar. Stawką wojny stało się zachowanie niepodległego państwa oraz podstaw istnienia narodu polskiego. Obaj agresorzy zmierzali do usunięcia Rzeczypospolitej jako samodzielnego podmiotu politycznego. Wspólnemu rozbiorowi towarzyszyło dążenie do zniszczenia instytucji i środowisk, dzięki którym Polacy mogli podtrzymywać własną kulturę, wychowywać młodzież i organizować życie publiczne. Rozwijana pod okupacją polityka represji uderzała w zdolność narodu do przetrwania jako świadomej swej tożsamości, samodzielnej wspólnoty.¹

W polityce narodowosocjalistycznych Niemiec zniszczenie polskiego państwa łączyło się z rasistowskim projektem podporządkowania ludności i przeobrażenia zajętej przestrzeni. Terror, mordowanie przedstawicieli elit, niszczenie kultury i oświaty, wysiedlenia oraz praca przymusowa służyły pozbawieniu Polaków możliwości samodzielnego rozwoju. Wojna przeciwko Polsce otwierała drogę do niszczenia narodu, jego więzi społecznych i dziedzictwa. Dalsze lata okupacji rozwinęły tę politykę w system zbrodni i zniewolenia, którego rozmiar przekracza ramy niniejszej książki, ale którego początek jest nierozerwalnie związany z wrześniem 1939 roku.²

Związek Sowiecki realizował własny program aneksji i sowietyzacji zajętych ziem. Obejmował on likwidację polskich instytucji, podporządkowanie oświaty i życia społecznego nowej władzy oraz usuwanie ludzi uznanych za przeszkodę w utrwaleniu sowieckiego panowania. Aresztowania, mordy i późniejsze masowe deportacje niszczyły środowiska zdolne do obrony polskiej tożsamości i odbudowy państwa. Niemieckiej i sowieckiej polityki nie można utożsamić pod względem ideologii, sposobu kwalifikowania ofiar ani przebiegu represji. Łączyło je jednak uderzenie w polską państwowość, w narodową samodzielność oraz w ludzi przechowujących tradycję niepodległościową.³

Wobec takich zamiarów harcerskie wychowanie nabierało znaczenia wykraczającego poza przygotowanie do doraźnej pomocy wojsku. Służba Polsce, odpowiedzialność za drugiego człowieka, samodzielność i umiejętność współdziałania kształtowały postawy potrzebne wspólnocie zagrożonej zniszczeniem. Patriotyzm harcerski wyrastał z przywiązania do odzyskanej niepodległości oraz z przekonania, że jej utrzymanie nakłada obowiązki na każdego obywatela. We wrześniu przekładał się na przyjęcie przydziału, pozostanie przy rannych, pomoc zagubionemu dziecku albo dalsze poszukiwanie polskiego oddziału. W warunkach okupacji te same więzi mogły stać się oparciem dla pracy podziemnej.

W tym miejscu ujawnia się zasadnicze zderzenie idei. Okupanci podporządkowywali człowieka przemocy państwa i odbierali społeczeństwu prawo do swobodnego kształtowania własnej przyszłości. Harcerski ideał służby opierał się na osobistej odpowiedzialności i dobrowolnym zobowiązaniu wobec wspólnoty. Wychowanie do pomocy bliźniemu nadawało patriotyzmowi praktyczną treść: obrona Polski obejmowała także troskę o życie jej mieszkańców. Dlatego praca przy szpitalnym łóżku, utrzymanie łączności czy zorganizowanie posiłku dla ewakuowanych należą do tej historii równie zasadnie jak udział w walce. Ich znaczenie wymaga opisania we właściwych im warunkach, bez przypisywania każdej czynności charakteru bojowego.

Przedwojenne harcerstwo skupiało ludzi różnego wieku, o odmiennych doświadczeniach i przekonaniach. Działało w określonym systemie politycznym, podlegało wpływom państwa, szkoły i środowisk społecznych. Jego dzieje obejmowały spory o program wychowania i kierunek pracy organizacyjnej. Świadomość tych różnic jest potrzebna również w książce poświęconej wojennej służbie. Pozwala badać patriotyzm jako motywację konkretnych ludzi, bez tworzenia obrazu organizacji wolnej od wewnętrznych napięć. Tym wyraźniej widać wartość ich decyzji podejmowanych w chwili zagrożenia kraju.

Podejmując ten temat, chciałem zebrać rozproszone świadectwa i spojrzeć na harcerski udział w obronie Polski w skali całego jej przedwojennego terytorium. W centrum uwagi pozostają pytania o to, jak przygotowywano służby, kto nimi kierował, jakie zadania rzeczywiście wykonano oraz jak zmieniały się one w miarę przesuwania frontu. Równie ważne jest ustalenie, w jakim stopniu wcześniejsze wychowanie i szkolenie pomagały działać po utracie kontaktu z przełożonymi. Książka łączy zatem dzieje organizacji z historią ludzi, których przydziały, możliwości i położenie zmieniały się niekiedy z dnia na dzień.

Tytułowe określenie „harcerze” obejmuje w tej pracy również harcerki i instruktorki. Ich udział wymaga pełnej obecności w narracji. Organizacja Harcerek posiadała własne kierownictwo, program przygotowań i sieć odpowiedzialności. Dziewczęta i kobiety kierowały placówkami, rozdzielały zadania, zapewniały łączność oraz organizowały opiekę w warunkach bombardowań i ewakuacji. Ich działalność pozwala zobaczyć tę część wysiłku obronnego, która w opisach skoncentrowanych na działaniach oddziałów wojskowych łatwo pozostaje na dalszym planie.

Przedmiotem książki są przede wszystkim środowiska Związku Harcerstwa Polskiego. Uwzględniam członków jego wojennych służb, instruktorów oraz starszych wychowanków drużyn, którzy uczestniczyli w kampanii w szeregach Wojska Polskiego. Każdy z tych związków z harcerstwem wymaga osobnego określenia. Oficer będący dawnym drużynowym wykonywał podczas kampanii rozkazy wojskowe; jego udział świadczy o wojennym losie wychowanka ZHP, ale nie oznacza działania całej drużyny. Podobnie obecność ucznia w oddziale ochotniczym wymaga potwierdzenia przynależności harcerskiej, zanim zostanie on włączony do bilansu organizacji.

Główną ramę chronologiczną wyznacza wrzesień 1939 roku. Przedstawienie przygotowań wymaga jednak cofnięcia się do ostatnich lat pokoju, zwłaszcza do rozwoju Pogotowia Harcerek i Pogotowia Harcerzy. Z kolei szlaki niektórych uczestników kampanii prowadzą do walk trwających jeszcze w październiku. Późniejsze losy pojawiają się tam, gdzie wyjaśniają następstwa wrześniowych wydarzeń, przerwanie działalności miejscowego środowiska lub początki konspiracji. Nie zamierzałem pisać pełnej historii harcerstwa w latach 1939–1945. Przywołanie późniejszych zdarzeń służy zachowaniu ciągłości biografii przy równoczesnym oddzieleniu kolejnych etapów wojny.

Układ terytorialny opiera się na województwach istniejących w przededniu agresji. Warszawa wymaga uwzględnienia jej odrębnego położenia administracyjnego i roli siedziby władz naczelnych ZHP. Osobno potraktowane zostało polskie harcerstwo Wolnego Miasta Gdańska, działające przed wojną w szczególnych warunkach politycznych. Przyjęta mapa odbiega od współczesnego podziału Polski. Obejmuje również ziemie, które po wojnie znalazły się poza jej granicami. Dla uczestników wydarzeń były one częścią kraju, z którym wiązali swoją służbę i przyszłość.

Granice województw nie pokrywały się z zasięgiem chorągwi, a wojna dodatkowo przemieszczała ludzi między regionami. Rozdziały pokazują więc zarówno działania podejmowane na danym obszarze, jak i wojskowe oraz ewakuacyjne drogi członków miejscowych środowisk. Zawsze trzeba jednak odróżnić przybyłego instruktora od osoby należącej przed wojną do miejscowego hufca. Pozwala to śledzić rzeczywisty przebieg służby i ogranicza ryzyko wielokrotnego liczenia tych samych uczestników. Ujęcie regionalne ma zarazem pokazać, jak bardzo wykonanie centralnych planów zależało od warunków miejscowych.

Rozdział otwierający przedstawia organizację przygotowań, ich zaplecze społeczne i stosunek ZHP do instytucji państwowych. Kolejne rozdziały poświęcone są poszczególnym regionom oraz Wolnemu Miastu Gdańskowi. W ich obrębie odtwarzam przygotowania i formy służby, wskazuję uczestników, a następnie omawiam straty i rozproszenie środowisk. Powracające pytania umożliwiają porównanie doświadczeń. Różna objętość części regionalnych wynika także z nierównego stanu zachowania i rozpoznania źródeł; nie stanowi miary zasług harcerstwa danego województwa.

Podstawę opracowania tworzą rozkazy i komunikaty organizacyjne, wydawnictwa źródłowe, relacje uczestników, słowniki biograficzne i badania regionalne. Ważną rolę pełnią zdigitalizowane zbiory muzeów, archiwów i bibliotek, dzięki którym możliwe jest zestawianie świadectw rozproszonych między wieloma instytucjami. Korzystanie z nich wymaga zachowania rozróżnienia między odczytanym dokumentem, opisem katalogowym i informacją przejętą z opracowania. Wskazanie sygnatury w cudzej publikacji nie jest równoznaczne z osobistym zbadaniem jednostki archiwalnej. Zakres wykorzystania materiału powinien być dla czytelnika czytelny.

Szczególne trudności przynosi odtwarzanie strat. W pamięci rodzinnej i środowiskowej wydarzenia kampanii łączą się często z późniejszymi egzekucjami, śmiercią w obozach i zaginięciami. Trzeba przywracać im właściwą chronologię, a tam, gdzie świadectwa są sprzeczne, pozostawiać sprawę otwartą. Ranny, następnie uwięziony i później zamordowany człowiek pojawia się w kilku zapisach, ale pozostaje jedną osobą. Zestawienia przedstawione w rozdziałach mają pomóc w identyfikacji takich losów. Stan źródeł nie pozwala traktować ich jako zamkniętego, ogólnopolskiego bilansu liczbowego.

Równie uważnie należy czytać przekazy utrwalone przez literaturę i publiczne upamiętnienia. Obraz symboliczny może przechować pamięć o odwadze, a zarazem zatrzeć różnice między obroną z bronią, egzekucją po zatrzymaniu i śmiercią poniesioną kilka lat później. Ustalenie daty, miejsca i charakteru działania służy przywróceniu uczestnikowi jego własnej historii. Szacunek dla ofiar zobowiązuje do takiej samej ścisłości jak opis przebiegu walk.

Przy powstawaniu książki korzystam z pomocy ChatGPT, narzędzia sztucznej inteligencji opracowanego przez OpenAI. Współpraca ta obejmuje porządkowanie materiałów i bibliografii, propozycje układu treści oraz pomoc w redagowaniu roboczych wersji tekstu, w tym wstępu i zakończenia. Uważam za właściwe ujawnić czytelnikowi udział tego narzędzia w pracy. Wygenerowane sformułowania i zestawienia wymagają kontroli na podstawie źródeł; same odpowiedzi systemu nie są świadectwem historycznym. Za dobór materiału, przyjęte interpretacje oraz ostateczną treść książki odpowiadam jako autor. Odpowiedzialność ta obejmuje również błędy i braki, które mogą pozostać w opracowaniu.

Książkę kieruję do czytelników zainteresowanych historią wojny obronnej, dziejami harcerstwa i doświadczeniem społeczeństwa polskiego w 1939 roku. Chciałbym, aby przybliżyła również ludzi, których służba pozostawiła niewiele dokumentów i nie doczekała się szerokiego upamiętnienia. Ich obecność w tej historii pozwala lepiej zrozumieć związek między wychowaniem a postępowaniem w chwili zagrożenia. Wobec przemocy zmierzającej do zniszczenia państwa i narodowej wspólnoty podejmowali zadania służące obronie kraju, ochronie życia i zachowaniu więzi z innymi. Temu doświadczeniu poświęcona jest niniejsza praca.

Przypisy

2 United States Holocaust Memorial Museum, Polskie ofiary, Encyklopedia Holocaustu, https://encyclopedia.ushmm.org/content/pl/article/polish-victims (dostęp: 13 XI 2026).